रविन्द्र कट्टेल - काठमाडौं । नेपालको उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्दै प्रधानमन्त्री तथा विश्वविद्यालयका कुलपति बालेन शाहले शुक्रबार देशका विभिन्न सातवटा विश्वविद्यालयमा ऐतिहासिक रूपमा उपकुलपति नियुक्त गर्नुभएको छ । शिक्षामन्त्री सस्मित पोखरेलको संयोजकत्वमा गठित सिफारिस समितिको कडा छनोट प्रक्रिया र सर्टलिस्टमा परेका उत्कृष्ट मध्येबाट योग्यता र क्षमताको आधारमा कुलपति शाहले यो नियुक्ति गर्नुभएको हो । यस क्रममा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रा.डा. भोला थापा, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयमा किसन दत्त भट्ट, मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयमा राजन सुवाल, राजर्षी जनक विश्वविद्यालयमा श्यामनारायण लाभ, पोखरा विश्वविद्यालयमा देवेन्द्र अधिकारी र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयमा सुजन बाबु मरहट्टा नियुक्त हुनुभएको छ । तर, यस समग्र नियुक्ति प्रक्रियामा आम चासो र राष्ट्रिय आवश्यकताको केन्द्रबिन्दुमा रहेको कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको सर्वोच्च पदमा प्राचार्य डा. ऋषिराम कट्टेलको नियुक्तिले भने समग्र प्राज्ञिक तथा कृषि क्षेत्रमा एक शक्तिशाली तरंग र गहिरो आशा जगाएको छ ।
कृषि र वन शिक्षामा डा. कट्टेलको उदय : एक शक्तिशाली नेतृत्वको आगमन
नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको भूमिका केवल विद्यार्थी पढाउने र प्रमाणपत्र बाँड्नेमा मात्र सीमित हुन सक्दैन । देशको समग्र अर्थतन्त्र, खाद्य सम्प्रभुता र वातावरणीय सन्तुलनको जग यही विश्वविद्यालयको अनुसन्धान र उत्पादनमा निर्भर गर्दछ । यसै संवेदनशील यथार्थलाई मध्यनजर गर्दै प्रखर प्राज्ञिक व्यक्तित्व प्राचार्य डा. ऋषिराम कट्टेललाई कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको रूपमा चयन गरिएको छ । उहाँको नियुक्ति केवल एउटा प्रशासनिक पदपूर्ति मात्र नभएर दशकौंदेखि परम्परागत शैलीमा रुमल्लिएको कृषि शिक्षालाई आधुनिक, प्रविधिमैत्री र उत्पादनमुखी बनाउने राज्यको स्पष्ट संकल्प हो । प्राज्ञिक उत्कृष्टता, अनुसन्धानप्रतिको गहिरो भोक र प्रशासनिक दृढताका धनी डा. कट्टेलको आगमनले विश्वविद्यालयको गरिमालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उकास्ने निश्चित छ ।
सशक्त व्यवस्थापन र रूपान्तरणकारी कार्यान्वयनको अभिभारा
नवनियुक्त उपकुलपति डा. कट्टेलको काँधमा अब विश्वविद्यालयलाई परम्परागत ढर्राबाट मुक्त गरी पूर्ण रूपमा सशक्त र प्रभावकारी संस्थाको रूपमा स्थापित गर्ने ऐतिहासिक चुनौती र अवसर दुवै छ । उहाँको नेतृत्वमा अब विश्वविद्यालयको प्रशासनिक तथा शैक्षिक व्यवस्थापनले निर्मम र परिणाममुखी सुधारको बाटो तय गर्नैपर्छ । विश्वविद्यालयभित्र हुने गरेका कुनै पनि प्रकारका ढिलासुस्ती, अवाञ्छित राजनीतिक हस्तक्षेप र प्राज्ञिक विचलनलाई उहाँको शक्तिशाली नेतृत्वले जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्नु पर्नेछ । पारदर्शी कार्यप्रणाली, चुस्त प्रशासनिक संयन्त्र र शून्य सहनशीलताको नीतिलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्दै उहाँले विश्वविद्यालयलाई विशुद्ध अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको उत्कृष्ट केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता छ । साधनस्रोतको उच्चतम दुरुपयोग रोक्दै हरेक प्रयोगशाला र अनुसन्धान केन्द्रहरूलाई जीवन्त र क्रियाशील बनाउने सम्पूर्ण जिम्मेवारी अब उहाँको कुशल व्यवस्थापनमा अडिएको छ ।
उत्पादनमुखी शिक्षा र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँगको आबद्धता
अबको कृषि तथा वन विज्ञान शिक्षा केवल सैद्धान्तिक पानाहरू र बन्द कोठाहरूमा सीमित हुनु हुँदैन । डा. कट्टेलको नेतृत्वमा विश्वविद्यालयले उत्पादनमुखी र व्यावसायिक कृषिको क्रान्तिलाई गाउँगाउँसम्म पुर्याउने दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा सम्पूर्ण ऊर्जा केन्द्रित गर्नुपर्नेछ । किसानका वास्तविक समस्या पहिचान गरी माटो सुहाउँदो आधुनिक प्रविधिको विकास गर्ने, जलवायु परिवर्तनले वन तथा कृषि क्षेत्रमा पारेको असरलाई न्यूनीकरण गर्ने वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिने र विद्यार्थीलाई अध्ययनसँगै उत्पादन र स्वरोजगारमा जोड्ने व्यावहारिक पाठ्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयन उहाँको प्रमुख कार्यभार हुनेछ । यसका साथै, विश्वविद्यालयलाई विश्वका उत्कृष्ट अनुसन्धान केन्द्रहरूसँग जोडेर प्राज्ञिक आदानप्रदान र प्रविधि हस्तान्तरणको दिशामा उहाँले चाल्ने कदमहरूले नेपालको कृषि र वन क्षेत्रको भविष्य कोरिनेछ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, प्राचार्य डा. ऋषिराम कट्टेलको यो नियुक्ति नेपालको कृषि र वन विज्ञान क्षेत्रको इतिहासमा एउटा स्वर्णिम अध्यायको सुरुवात हो । उहाँको सशक्त दूरदृष्टि, अटल इच्छाशक्ति र गतिशील नेतृत्वमा कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयले आफ्नो गुमेको साख मात्र फर्काउने छैन, अपितु राष्ट्र निर्माण, आर्थिक समृद्धि र दिगो विकासको एक अभेद्य र शक्तिशाली खम्बाको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्नेछ भन्ने आम विश्वास लिइएको छ ।
