काठमाडौं । मुलुकको सबैभन्दा जेठो र विशाल प्राज्ञिक धरोहर, त्रिभुवन विश्वविद्यालय (टीयू) यतिबेला नयाँ नेतृत्वको पर्खाइमा छ। विश्वविद्यालयको खस्कँदो साख उकास्ने, शैक्षिक क्यालेन्डरलाई व्यवस्थित गर्ने र आन्तरिक प्रशासनलाई चुस्त बनाउने ऐतिहासिक अभिभारा अब कसको काँधमा आउला भन्ने गम्भीर चासो सर्वत्र छ। यसै संवेदनशील घडीमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयकै प्राध्यापक प्रा. डा. नन्दबहादुर सिंहको सम्भावना र दाबेदारी सबैभन्दा शक्तिशाली, सन्तुलित र निर्विकल्प रूपमा अगाडि आएको छ। विश्वविद्यालयले खोजेको उच्च प्राज्ञिक उचाइ र कठोर प्रशासनिक क्षमताको दुर्लभ सङ्गम डा. सिंहमा मात्र देखिएका कारण उनी नेतृत्वको दौडमा सबैभन्दा अब्बल ठहरिएका छन्।
नेतृत्व चयनको यो बहस चलिरहँदा डा. सिंहको प्राज्ञिक पृष्ठभूमिले जो कोहीलाई प्रभावित पार्छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाटै स्नातकोत्तर (एम.एस्सी.) तहमा ‘गोल्ड मेडलिस्ट’को उपाधि चुमेका उनले विश्वकै उत्कृष्ट र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयमध्ये एक मानिने जापानको ‘द युनिभर्सिटी अफ टोकियो’ (The University of Tokyo) बाट विद्यावारिधि (Ph.D.) हासिल गरेका हुन्। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको यो प्राज्ञिक सर्वोच्चताले टीयूको समग्र सञ्चालन (अपरेसन) र शैक्षिक गुणस्तरमा युगान्तकारी सुधार ल्याउने उनको स्पष्ट लक्ष्यलाई बलियो आधार प्रदान गरेको छ। एउटा सामान्य उम्मेदवारभन्दा विश्वस्तरको प्राज्ञिक अनुभव सँगालेको व्यक्तिले मात्र टीयूलाई विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा उभ्याउन सक्छ भन्ने तथ्यलाई उनको यो बायोडाटाले प्रमाणित गर्छ।
प्रा. डा. सिंह केवल सिद्धान्तमा मात्र सीमित प्राज्ञ होइनन्, उनी अग्निपरीक्षामा खरो उत्रिएका सफल प्रशासक पनि हुन्। यसअघि मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयको उपकुलपतिको रूपमा कार्यभार सम्हाल्दा उनले अभूतपूर्व प्रशासनिक क्षमता प्रदर्शन गरेका थिए। चौतर्फी घेराबन्दी, राजनीतिक दबाब र चरम प्रतिकूलताका बिचमा पनि उनले विचलित नभई मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयलाई एक सफल र उदाहरणीय संस्थाको रूपमा स्थापित गरेरै छाडे। उनको त्यही अदम्य साहस र उत्कृष्ट कार्यसम्पादनको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै उनलाई सन् २०२४ मा ‘नेपालको उत्कृष्ट उपकुलपति’ (Best VC 2024) को गरिमामय उपाधिबाट समेत सम्मान गरिसकिएको छ। यो उपाधि आफैंमा उनको उच्च प्राज्ञिक र प्रशासनिक क्षमताको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण हो।
यतिबेला त्रिभुवन विश्वविद्यालयभित्र बाहिरी हस्तक्षेपका विरुद्ध ठूलो असन्तोष छ। हालै मात्र टीयू बाहिरका व्यक्तिलाई कर्मचारी सेवा आयोगमा ल्याइएपछि त्यसको व्यापक र कडा विरोध भइरहेको छ। यस्तो चरम असन्तुष्टिको अवस्थामा बाहिरबाट आयातित व्यक्तिले टीयूको जटिल संयन्त्रलाई सम्हाल्न असम्भव प्राय: छ। त्यसैले, टीयूकै प्राङ्गणमा आफ्नो जीवन बिताएका, त्यहाँको 'ढुङ्गा-माटो'सँग परिचित र हरेक समस्याको जरो बुझेका आफ्नै प्राध्यापकलाई उपकुलपति बनाउनुपर्ने माग गर्दै सम्पूर्ण कर्मचारी, प्राध्यापक, विद्यार्थी र स्थानीय सरोकारवालाहरू एक ढिक्का भएका छन्। डा. सिंहको यी सबै पक्षसँग अत्यन्तै सुमधुर सम्बन्ध र सहकार्य गर्ने खुबी छ। बाहिरबाट आउने जो कोहीको तुलनामा उनले विश्वविद्यालयलाई धेरै राम्रोसँग र निर्बाध रूपमा चलाउन सक्ने पूर्ण विश्वास विश्वविद्यालय परिवारमा छ।
नेतृत्वको यस प्रतिस्पर्धामा अन्य केही अनुहारहरू पनि देखिएका छन्, तर उनीहरूको पृष्ठभूमि र क्षमताले टीयूको वर्तमान संकटलाई पार लगाउन सक्ने कुनै आधार दिँदैन। प्रतिस्पर्धीको रूपमा चर्चामा ल्याइएका भोला थापा टीयू बाहिरका व्यक्ति हुन्। विश्वविद्यालय बाहिरको व्यक्तिले टीयूको आन्तरिक जटिलता बुझ्न नसक्ने मात्र होइन, कार्यसम्पादनको इतिहास हेर्दा उनी डा. सिंहको तुलनामा निकै कमजोर सावित हुन्छन्। अझ गम्भीर विषय त के छ भने, थापा वर्तमान शिक्षामन्त्रीकी दिदीका आफ्नै सम्धी हुन्। यो ठाडो स्वार्थ बाझिने (कन्फ्लिक्ट अफ इन्ट्रेस्ट) र नातावादको ज्वलन्त उदाहरण हो। प्रधानमन्त्रीले यो यथार्थ थाहा पाएको खण्डमा उनलाई ठाडै इन्कार गर्न सक्ने प्रबल सम्भावना छ। त्यसैगरी, अर्का प्रतिस्पर्धी मानिएका पौडेल ७७ वर्षका वृद्ध हुन्। जीवनको लामो समय विदेशमै बिताएका कारण नेपालको वर्तमान शैक्षिक धरातल र टीयूको अस्तव्यस्ततालाई उमेर र ऊर्जा दुवै हिसाबले उनले सम्हाल्न सक्ने अवस्था छैन।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, आज त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई कुनै प्रयोग, नातावाद वा थकित नेतृत्वको आवश्यकता छैन। यसलाई तत्कालै सुधारको बाटोमा डोर्याउन उच्च प्राज्ञिक हैसियत, प्रमाणित प्रशासनिक खुबी, 'उत्कृष्ट भीसी' को अनुभव र विश्वविद्यालयभित्रै सर्वस्वीकार्य उम्मेदवार चाहिएको छ। यी सबै कसीमा प्रा. डा. नन्दबहादुर सिंह मात्र एक यस्ता शक्तिशाली र निर्विकल्प उम्मेदवार हुन्, जसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको गुमेको गौरवलाई पुन: स्थापित गर्दै यसलाई सही अर्थमा उत्कृष्ट प्राज्ञिक केन्द्र बनाउन सक्छन्।
