रविन्द्र कट्टेल
काठमाण्डौ - नेपाल फेरि एकपटक राजनीतिक उथलपुथलको घेराभित्र छ। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि देशले गणतन्त्र, संघीय लोकतान्त्रिक प्रणाली र नयाँ संविधान प्राप्त गर्यो। तर ८ वर्षपछि पनि नागरिकले आशा गरेको जस्तो सुशासन, समृद्धि र स्थिरता पाएका छैनन्। सरकारले पटक–पटक परिवर्तन गर्यो, तर जनजीवनमा ठोस सुधार आएको छैन। विश्व बैंकको २०२४ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालका करिब ५० लाखभन्दा बढी युवा श्रमिक विदेशमा छन्, जसले वार्षिक GDP को एक तिहाइभन्दा बढी रेमिट्यान्समार्फत भित्र्याउँछन्। तर यही आँकडाले देशभित्र अवसरको अभावलाई पनि स्पष्ट गर्छ।
युवाहरूमा बढ्दो निराशाले अहिले सडकमा उत्रिने रूप लिएको छ। विशेषगरी Gen Z (२८ वर्षमुनिका युवा) ले भोलिको र्यालीलाई आफ्नो आवाज बनाएका छन्। यो र्याली कुनै दल वा नेताको आह्वानमा होइन, बरु स्वतःस्फूर्त रूपमा सामाजिक सञ्जालमार्फत आयो। यही विशेषताले यसलाई फरक र ऐतिहासिक बनाउँछ।
नेपालको राजनीतिक प्रणाली अहिले विश्वासको गहिरो संकटमा छ। दलहरू आफ्नै गुट र स्वार्थमा अल्झिँदा नागरिक सेवा, विकास र अवसर प्राथमिकताबाट हराएका छन्। २०५० को दशकमा जन्मिएका Gen Z युवाहरू यस अवस्थाबाट थाकिसकेका छन्। उनीहरू डिजिटल युगसँग हुर्किएका, विश्वव्यापी सूचनासँग जोडिएका र पारदर्शितामुखी संस्कृतिमा विश्वास गर्ने पुस्ता हुन्। यही कारण उनीहरूले पुरानो पुस्ताको राजनीतिक शैलीलाई अस्वीकार गर्न थालेका छन्।
Gen Z ले देखेको नेपाल पुरानो पुस्ताले कल्पना गरेको भन्दा फरक छ। उनीहरूले चाहेको देशमा भ्रष्टाचारलाई सह्य गरिँदैन। सामाजिक असमानता जात, लिङ्ग वा वर्गकै कारण कायम रहँदैन। राज्यले शिक्षा र स्वास्थ्यलाई लगानी होइन, दायित्वका रूपमा लिन्छ। रोजगारीका अवसर सिर्जना गरेर युवालाई विदेश पलायन गर्न बाध्य पार्दैन। र सबभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, नेपालले भारत वा चीनप्रति मात्र निर्भर नभई आफ्नो स्वतन्त्र र स्वाभिमानी कूटनीति विकास गर्छ।
यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भले अझ स्पष्ट पार्छ। हङकङमा २०१९ मा युवाले स्वतन्त्रताको लागि विशाल आन्दोलन गरे, थाइल्याण्डमा २०२० मा विद्यार्थी आन्दोलनले पुरानो शाही र राजनीतिक संरचनामा प्रश्न उठायो, चिलीमा २०१९ मा नयाँ संविधान निर्माणका लागि सडकमा युवाहरू निर्णायक बने। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन्—युवा पुस्ता सडकमा ओर्लिँदा, पुरानो राजनीति धक्खा खान्छ र नयाँ युगको ढोका खोलिन्छ। नेपालमा भोलि हुने र्याली त्यही निरन्तरताको भाग बन्न सक्छ।
तर, चुनौती पनि कम छैन। यस्तो स्वतःस्फूर्त आन्दोलनलाई दलहरूले आफ्नो हितका लागि अपहरण गर्ने खतरा रहन्छ। इतिहासले देखाएको छ, २०४६ र २०६२/६३ को आन्दोलनमा युवाले रगत बगाए, तर अन्तिम लाभ नेताहरू र दलहरूले मात्र पाए। त्यसैले यसपटक Gen Z ले सचेत रहनु जरुरी छ—यो आन्दोलन केवल जोश होइन, दिगो सोच र योजनासहित अगाडि बढ्नुपर्छ।
यस र्यालीले तत्काल ठोस राजनीतिक परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने अपेक्षा यथार्थ नहुन सक्छ। तर यसले एउटा महत्वपूर्ण कार्य भने गरिसकेको छ—देशलाई जागरणको धक्का दिएको छ। दलहरूले अब युवाको आवाजलाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन्। यो आन्दोलनले देशलाई “पुरानो असफलता दोहोर्याउने कि नयाँ पुस्ताको नेतृत्व स्वीकार गर्ने” भन्ने प्रश्नसामु ल्याइदिएको छ।
नेपाल crossroads मा छ। एकातिर पुरानै शैलीको अस्थिर राजनीति छ, अर्कोतिर नयाँ पुस्ताको ऊर्जाशील सोच। भोलिको र्याली इतिहासमा केवल असन्तोषको अभिव्यक्ति मात्र नभई, नयाँ नेपालको खोजीमा एउटा प्रारम्भिक घोषणापत्र बन्न सक्छ।
अन्ततः सवाल यही हो—के पुराना दल र नेताहरू अझै आफ्ना स्वार्थमै अड्किन्छन्, कि नयाँ पुस्ताको आवाजलाई आत्मसात् गरेर मुलुकलाई समृद्धि र स्वाभिमानतर्फ डोर्याउँछन्?
