रविन्द्र कट्टेल
काठमाडौं — उपत्यकासहित विभिन्न जिल्लामा इन्द्रजात्रा पर्वको रौनक छाएको छ । वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रको सम्मानमा भाद्र शुक्ल द्वादशीदेखि यो पर्व प्रारम्भ हुने परम्परा छ । काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुर मात्र नभई काभ्रे, नाला, पनौतीलगायत क्षेत्रमा पनि विभिन्न नाम र परम्परासहित यसलाई मनाइन्छ ।
काठमाडौंको विशेषता
काठमाडौंमा इन्द्रध्वजोत्थान (यसिं ठ्डया) संगै जात्रा सुरु हुन्छ । यस दिन साँझ उपाकु मार्ग हुँदै दिवंगत आत्माको शान्तिको लागि बत्ती बाल्दै परिक्रमा गर्ने चलन छ । जात्रा अवधिभर विभिन्न देवी–देवताको नाच (लाखे, ऐरावत हात्ती, महाकाली, आकाश भैरव आदि) प्रदर्शन गर्ने, भैरवका मूर्तिहरू सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गर्ने, तथा कुमारी, गणेश र भैरवका रथ तान्ने परम्परा रहिआएको छ ।
भक्तपुरको ‘येँया पुन्ही’
भक्तपुरमा यो पर्वलाई ‘येँया पुन्ही’ भनिन्छ र आठ दिनसम्म मनाइन्छ । परम्परागत रूपमा विभिन्न टोलमा यम द्यः (इन्द्रध्वज) ठड्याइन्छ । यहाँको लोकविश्वास अनुसार इन्द्रका छोरा पृथ्वी लोकमा फल लिन आउँदा समातिएका कथासँग यो जोडिएको छ । जात्राको अन्तिम दिन बाँसको चोयाबाट बनाइएको ऐरावत (मान्ड्रा पुलु किसी) को नगर परिक्रमा गरी उत्सव सम्पन्न हुन्छ ।
ललितपुरको ‘हाथ्व भैलः आजु’
ललितपुरमा इन्द्रजात्रा सुरु हुनुअघि नै इखाछें, नागबहाल, बंगलामुखी र च्यासललगायत स्थानमा यो पर्व धुमधामले मनाइन्छ । बुद्धजीवनीसँग सम्बन्धित नाटक तथा झाँकी देखाउने, विशेष पूजा–अर्चना गर्ने र १२ भातको पुंचली भुजा राखेर पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ । यस वर्ष लोल टोलमा हराउँदै गएको आकाश भैरवको प्रतिमा पुनःस्थापना गरी भव्य उत्सव मनाइने जनाइएको छ ।
सांस्कृतिक महत्व
इन्द्रजात्रा उपत्यकाको प्राचीन इतिहास र नेवार समुदायको मौलिक परम्परा बोकेको पर्व हो । मृत आत्माको शान्ति, वर्षा–सहकाल र सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा यसलाई मनाइन्छ । उपत्यकाका तीनवटै सहरमा फरक–फरक शैली भए पनि इन्द्रजात्राले सांस्कृतिक ऐक्यता झल्काउने गरेको छ ।
