विश्वव्यापी रूपमा विभिन्न भाइरसहरूको संक्रमण र त्रास बढिरहेको समयमा 'हन्ता भाइरस' (Hantavirus) ले पनि बेलाबेलामा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थप्ने गरेको छ। विशेषगरी मुसाको माध्यमबाट मानिसमा सर्ने यो भाइरसको संक्रमणबाट गम्भीर प्रकारको श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या निम्तिन सक्छ। समयमै पहिचान र उपचार नभए यो ज्यानलेवा समेत बन्न सक्छ।
हन्ता भाइरस के हो, यो कसरी सर्छ र यसबाट बच्ने उपायहरू के-के हुन् भन्नेबारे विस्तृत जानकारी तल प्रस्तुत गरिएको छ:
के हो हन्ता भाइरस?
हन्ता भाइरस मुख्यतया मुसा र मुसा प्रजातिका अन्य जीवहरू (Rodents) मा पाइने भाइरसहरूको एउटा परिवार हो। यो भाइरसबाट संक्रमित मुसाहरूलाई भने कुनै असर पर्दैन, तर जब यो भाइरस मानिसको शरीरमा प्रवेश गर्छ, यसले गम्भीर रोगहरू निम्त्याउँछ। यसले मुख्यगरी हन्ताभाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम (HPS) जस्तो गम्भीर फोक्सोको रोग वा मृगौलामा असर गर्ने रक्तस्राव ज्वरो (HFRS) गराउन सक्छ।
यो भाइरस कसरी सर्छ?
यो भाइरस कोभिड-१९ जस्तो मानिसबाट मानिसमा सर्दैन। यसको संक्रमण फैलने मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
हावाको माध्यमबाट (Aerosolization): संक्रमित मुसाको दिसा, पिसाब वा र्याल सुकेर बसेको ठाउँमा कुचो लगाउँदा वा सफा गर्दा त्यसको धुलो हावामा उड्छ। त्यही हावा श्वासप्रश्वासको माध्यमबाट मानिसको शरीरमा प्रवेश गरेपछि यो भाइरस सर्छ।
प्रत्यक्ष सम्पर्क: संक्रमित मुसाको मलमूत्र वा र्याल छोइएको हातले आफ्नो आँखा, नाक वा मुख छुँदा यो भाइरस सर्न सक्छ।
मुसाको टोकाइ: यो निकै दुर्लभ अवस्था हो, तर संक्रमित मुसाले मानिसलाई टोकेमा पनि संक्रमण हुन सक्छ।
संक्रमित खाना: मुसाको मलमूत्र वा र्याल परेको दूषित खाना खाँदा पनि यसको जोखिम रहन्छ।
मुख्य लक्षणहरू के-के हुन्?
संक्रमण भएको १ देखि ८ हप्ताभित्र यसका लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्। यसका लक्षणहरूलाई दुई चरणमा बाँड्न सकिन्छ:
सुरुवाती लक्षणहरू:
उच्च ज्वरो आउने र अत्यधिक थकान महसुस हुने।
मांसपेशीहरू (विशेषगरी तिघ्रा, कम्मर र काँध) असाध्यै दुख्ने।
टाउको दुख्ने, रिङ्गटा लाग्ने र जाडो हुने।
वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने वा पेट दुख्ने।
गम्भीर अवस्थाका लक्षणहरू (४ देखि १० दिनपछि):
खोकी लाग्ने र सास फेर्न गाह्रो हुने।
फोक्सोमा पानी जमेर श्वासप्रश्वासमा चरम अवरोध उत्पन्न हुने। यो अवस्थामा बिरामीको ज्यान जाने जोखिम उच्च हुन्छ।
औषधि र उपचार हुन्छ कि हुँदैन?
हन्ता भाइरसको संक्रमणलाई जरैदेखि निको पार्ने कुनै विशिष्ट औषधि (Antiviral Drugs) वा खोप (Vaccine) हालसम्म उपलब्ध छैन। यद्यपि, यसको अर्थ बिरामीको उपचार नै हुँदैन भन्ने होइन। यसको उपचार पूर्ण रूपमा 'सपोर्टिभ केयर' (Supportive Care) मा निर्भर हुन्छ:
सघन उपचार कक्ष (ICU): बिरामीलाई जतिसक्दो चाँडो अस्पताल पुर्याएर आईसीयूमा राखेर उपचार गर्नुपर्छ।
अक्सिजन र भेन्टिलेटर: फोक्सोले काम गर्न छाड्ने हुँदा बिरामीलाई कृत्रिम श्वासप्रश्वास (अक्सिजन थेरापी वा भेन्टिलेटर) को आवश्यकता पर्छ।
प्रारम्भिक पहिचान: लक्षण देखिनेबित्तिकै अस्पताल लगेर सघन उपचार गरेमा बिरामीको ज्यान बचाउन सकिन्छ। ढिलाइ गरेमा यो घातक सिद्ध हुन्छ।
के-के कुरामा ध्यान दिने? (बचाउका उपायहरू)
यसको कुनै खोप नभएकाले 'रोकथाम नै सबैभन्दा उत्तम उपचार' हो। यसबाट बच्न निम्न कुराहरूमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
१. मुसा नियन्त्रण: घर, कार्यालय वा गोदामको वरपर मुसा आउन र बस्न नदिने। मुसा छिर्न सक्ने सबै प्वालहरू सिमेन्ट वा जालीले राम्रोसँग टाल्ने।
२. सफाइमा विशेष सावधानी: मुसाको दिसा-पिसाब देखिएको ठाउँमा सुक्खा कुचो वा भ्याकुम क्लिनरको प्रयोग कहिल्यै नगर्ने। यसले भाइरस हावामा उडाउँछ।
३. डिसइन्फेक्टेन्टको प्रयोग: सफा गर्नुअघि मुसाको मलमूत्र भएको ठाउँमा ब्लिच (Bleach) वा फिनेलजस्ता कीटाणुनाशक झोल छर्केर १०/१५ मिनेट भिज्न दिने र त्यसपछि मात्र सुरक्षित रूपमा पुछ्ने।
४. सुरक्षा सामग्रीको प्रयोग: मुसाको फोहोर सफा गर्दा अनिवार्य रूपमा पन्जा (Gloves) र मास्क (Mask) को प्रयोग गर्ने। सफा गरिसकेपछि साबुनपानीले राम्ररी हात धुने।
५. खानाको सुरक्षा: खाद्यान्नलाई सधैं मुसाले नभेट्ने गरी सुरक्षित र हावा नछिर्ने भाँडामा छोपेर मात्र राख्ने। जुठो भाँडाकुँडा रातभर त्यसै नछाड्ने।
हन्ता भाइरस एक गम्भीर स्वास्थ्य चुनौती हो, तर सरसफाइ र मुसा नियन्त्रणमा उचित ध्यान पुर्याउन सके यसको जोखिमबाट पूर्ण रूपमा बच्न सकिन्छ। जनचेतना नै यसप्रकारका भाइरसहरू विरुद्ध लड्ने सबैभन्दा ठूलो हतियार हो।
