रविन्द्र कट्टेल
काठमाडौँ - आज जेठ १५, अर्थात् नेपाल र नेपालीको इतिहासमा युगान्तकारी परिवर्तन भएको गौरवपूर्ण दिन। चौबीस दशक लामो केन्द्रीकृत राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै देशले सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्यास थालेको आजको दिन सम्पूर्ण नेपालीका लागि ऐतिहासिक महत्त्वको छ। यस पावन अवसरमा गणतन्त्र, लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको स्थापनाका लागि आफ्नो प्राणको आहुति दिने सम्पूर्ण ज्ञात-अज्ञात महान् सहिदहरूप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिन्छ। सहिदहरूको त्यही उच्च बलिदानी र नेपाली जनताको अनवरत, कष्टपूर्ण सङ्घर्षकै कारण आज हामी स्वतन्त्र र सार्वभौम गणतन्त्रको छहारीमा उभिएका छौँ। तर, गणतन्त्र स्थापना भएको यतिका वर्ष बितिसक्दा पनि नागरिकका अपेक्षा र वर्तमानको यथार्थबीचको खाडल पुर्न नसकिएको यथार्थ हाम्रोसामु छ। त्यसैले आजको दिन केवल उत्सव मनाउने र दीपावली गर्ने दिन मात्र नभएर प्राप्त उपलब्धिहरूको रक्षा गर्दै विद्यमान चुनौतीहरूको गहिरो समीक्षा गर्ने दिन पनि हो।
संस्थागत हुँदै गरेका ऐतिहासिक उपलब्धिहरू
गणतन्त्र आफैँमा एउटा उन्नत र प्रगतिशील राजनीतिक व्यवस्था हो। यसले नेपाली समाजमा दूरगामी प्रभाव पार्ने कैयौँ महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल गरेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन। सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक उपलब्धि भनेको नेपाली जनता रैतीबाट सार्वभौम नागरिकमा रूपान्तरण हुनु हो। एउटा सामान्य नागरिकको सन्तान पनि राष्ट्रको सर्वोच्च पदमा पुग्न सक्ने प्रणालीको विकास हुनु यो व्यवस्थाको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। जनताका प्रतिनिधिले बनाएको संविधानमार्फत सङ्घीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशी-समानुपातिक प्रतिनिधित्वको सुनिश्चितता भएको छ। हिजो राज्यको मूलधारबाट किनारीकृत गरिएका महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी र पिछडिएका वर्गको राज्य सञ्चालनमा अर्थपूर्ण सहभागिता बढेको छ। स्थानीय तहसम्म अधिकारको निक्षेपीकरण हुँदा 'सिंहदरबारको अधिकार गाउँ-गाउँमा' पुगेको अभ्यास सुरु भएको छ। यी उपलब्धिहरू सहिदको रगत र नागरिकको पसिनाले लेखिएका हुन्, जसलाई इतिहासले सदैव उच्च मूल्याङ्कन गर्नेछ र यसको रक्षा गर्नु हरेक नागरिकको दायित्व हो।
जनअपेक्षा र निराशा बढाउँदै गरेका वर्तमान चुनौतीहरू
राजनीतिक रूपमा ठूलो फड्को मारे पनि आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको बाटोमा देशले अझै पनि गम्भीर र जटिल चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। नेपाली जनताले केवल राजनीतिक स्वतन्त्रता मात्र होइन, आर्थिक समृद्धि, सुशासन र शान्तिको पनि अपेक्षा गरेका थिए। तर, निरन्तरको राजनीतिक अस्थिरता, सत्तामुखी राजनीति र राज्य संयन्त्रका हरेक तहमा मौलाउँदो भ्रष्टाचारले गणतन्त्रको सुन्दरतालाई धमिलो बनाउने काम गरेको छ। सुशासनको अभाव, दण्डहीनता र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा हुने ढिलासुस्तीले गर्दा आम नागरिकमा एक प्रकारको चरम निराशा छाएको छ। देशभित्र रोजगारीका पर्याप्त अवसरहरू सिर्जना हुन नसक्दा लाखौँ उर्जाशील युवाहरू आफ्नो श्रम र पसिना खाडी लगायतका विदेशी भूमिमा बगाउन बाध्य छन्। कृषि, उद्योग र उत्पादनका क्षेत्रमा अपेक्षाकृत विकास हुन नसक्नु अनि दैनिक उपभोग्य वस्तुमा समेत परनिर्भरता बढ्दै जानु वर्तमान अर्थतन्त्रका डरलाग्दा सङ्केत हुन्। राजनीतिक दलहरू र तिनका नेतृत्वमा देखिएको अलोकतान्त्रिक चरित्र, स्वेच्छाचारिता र जवाफदेहिताको कमीले गर्दा व्यवस्थामाथि नै प्रश्न उठाउने प्रतिगामी तत्त्वहरूलाई मलजल पुगेको छ।
अबको बाटो: सुशासन र समृद्धिको दिशामा अग्रसरता
गणतन्त्रको विकल्प अरू कुनै पुरानो वा प्रतिगामी व्यवस्था हुन सक्दैन, बरु अझ उन्नत, परिष्कृत र सुसंस्कृत गणतन्त्र नै यसको एकमात्र विकल्प हो। अहिले देखा परेका चुनौतीहरू र नागरिकका असन्तुष्टिहरू व्यवस्थाका कारण नभई यसका सञ्चालकहरूको गलत प्रवृत्ति र कार्यशैलीका कारण उब्जिएका हुन्। तसर्थ, अबको राष्ट्रिय सङ्कल्प भनेको सुशासन, द्रुत आर्थिक विकास र सामाजिक न्याय हुनुपर्छ। राजनीतिक दलहरूले आफ्ना विगतका कमीकमजोरीहरूलाई सच्याउँदै नागरिकप्रति पूर्ण रूपमा उत्तरदायी भएर काम गर्नुपर्ने बेला आएको छ। भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता अपनाउँदै, नीतिगत सुधारमार्फत देशभित्रै उद्योगधन्दा र रोजगारीका अवसरहरू बढाउनु नितान्त आवश्यक छ। राष्ट्र निर्माणको मुख्य मेरुदण्ड मानिने युवा शक्तिलाई स्वदेशमै भविष्य देखाउन सक्ने ठोस योजना र दूरदृष्टि बिना गणतन्त्रको जग बलियो हुन सक्दैन। महान् सहिदहरूले देखेको समृद्ध नेपालको सपना त्यतिखेर मात्र पूरा हुनेछ, जतिखेर दूरदराजका सीमान्तकृत नागरिकले पनि राज्य भएको सुखद अनुभूति गर्न पाउनेछन्। यस गणतन्त्र दिवसले सम्पूर्ण राजनीतिक नेतृत्वलाई सत्ताको लुछाचुँडीबाट माथि उठेर देश र जनताको निःस्वार्थ सेवामा लाग्ने सद्बुद्धि प्रदान गरोस्।
