रविन्द्र कट्टेल । हिन्दु पञ्चाङ्गअनुसार प्रत्येक वर्षको साउन शुक्ल पञ्चमी तिथिका दिन मनाइने नाग पञ्चमी हिन्दु धर्मको एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र आस्थावान् पर्व हो। यस दिन विशेषगरी नाग देवताको पूजा आराधना गर्दै घरको मूल ढोकामा नागको तस्बिर टाँस्ने परम्परा रहेको छ। वैदिक सनातन हिन्दु धर्ममा प्रकृति र यसका हरेक अवयवलाई ईश्वरको रूपमा पुजिन्छ, जसको एक उत्कृष्ट र जीवन्त उदाहरण नाग पञ्चमी हो। यस पर्वले सर्प जस्तो विषालु र भयानक मानिने जीवलाई पनि देवताको उच्च स्थान दिएर सम्पूर्ण प्राणी जगत्प्रति सहअस्तित्व, दया र सद्भाव राख्नुपर्छ भन्ने महान् सन्देश बोकेको छ।
पौराणिक मान्यता र शास्त्रहरूमा नागको महिमा र गरिमालाई निकै उच्च र पूजनीय स्थानमा राखिएको छ। सृष्टिकर्तादेखि पालनकर्ता र संहारकर्तासम्मका त्रिदेवसँग नागको गहिरो सम्बन्ध छ। भगवान् शिवले आफ्नो गलामा वासुकी नागलाई आभूषणका रूपमा धारण गर्नुभएको छ भने भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागको विशाल शय्यामा विश्राम गर्नुहुन्छ। त्यसैगरी, द्वापर युगमा भगवान् श्रीकृष्णले कालिय नागको घमण्ड तोडेर यमुना नदीलाई विषमुक्त गराएको प्रसंग पनि यसै दिनसँग जोडिएको मानिन्छ। हिन्दु दर्शनमा नागलाई जल र वर्षाका देवताका रूपमा पनि लिइन्छ। नाग रिसाएमा पानी नपर्ने, खडेरी लाग्ने र प्राकृतिक विपत्ति आउने जनविश्वास रहेकाले समयमै पर्याप्त वर्षा होस्, बालीनाली सप्रियोस् र घरपरिवारमा सर्पको भय नहोस् भन्ने कामनासहित श्रद्धाभक्तिपूर्वक नागको पूजा गर्ने गरिन्छ।
नेपाली जनजीवनमा नाग पञ्चमीको दिन बिहानै स्नान गरी शुद्ध भएर गाईको गोबरको सहायताले घरको मूल ढोकामा अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी अष्टनागको चित्र टाँस्ने शास्त्रीय चलन छ। यसरी ढोकामा नागको चित्र टाँस्दा वर्षभरि घरमा चट्याङ नपर्ने, अग्नि र सर्पको भय नहुने तथा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि छाउने अगाध धार्मिक विश्वास छ। यस दिन श्रद्धालुहरूले नाग देवतालाई गाईको दूध, दुबो, अक्षता, सिन्दूर र कपासको जनै अर्पण गरी विधिपूर्वक पूजा अर्चना गर्दछन्। यसै पावन अवसरमा काठमाडौँको नागपोखरी, टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरी लगायत देशैभरका नाग मन्दिर र पोखरीहरूमा विशेष मेला लाग्ने गर्दछ जहाँ भक्तजनहरूको उल्लेख्य घुइँचो देख्न सकिन्छ।
धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई वैज्ञानिक र वातावरणीय दृष्टिकोणले पनि नाग पञ्चमीको उत्तिकै ठूलो महत्त्व रहेको छ। सर्पले खेतबारीमा रहेका मुसा र हानिकारक कीराहरू खाएर किसानको बालीनाली संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले यसलाई प्रकृतिको कुचीकार र किसानको अभिन्न मित्र मानिन्छ। तसर्थ, नाग पञ्चमी केवल एउटा परम्परागत कर्मकाण्ड वा अन्धविश्वास मात्र नभएर मानव, जीवजन्तु र पर्यावरणबीचको सन्तुलन कायम राख्न सिकाउने एक वैज्ञानिक, व्यावहारिक र जीवनोपयोगी पर्व पनि हो। यसले हाम्रो सनातन संस्कृति कति धनी, दूरदर्शी र प्रकृतिप्रेमी छ भन्ने कुरालाई आजको आधुनिक युगमा पनि सानदार रूपमा प्रमाणित गरिरहेको छ।
