रविन्द्र कट्टेल - काठमाडौं, भदौ १२ । वैदिक सनातन धर्मावलम्बीको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व जनैपूर्णिमा आज देशभर श्रद्धा, आस्था र उल्लासका साथ मनाइँदैछ। श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यस पर्वमा बिहानैदेखि नदी, ताल, तलाउ, पोखरी तथा विभिन्न तीर्थस्थलमा स्नान गरी नयाँ यज्ञोपवीत (जनै) धारण गर्ने, गुरु–पुरोहितबाट रक्षासूत्र बाँध्ने तथा ऋषिहरूको तर्पण र पूजा गर्ने परम्परा छ।

जनैपूर्णिमा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। यो ज्ञान, संस्कार, आत्मशुद्धि, गुरु–ऋषि परम्पराको सम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई जोड्ने नेपाली मौलिक संस्कृतिको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा स्थापित छ।

रक्षासूत्रले सुरक्षा र शुभताको प्रतीक

जनैपूर्णिमाको प्रमुख धार्मिक विधिमध्ये एक हो—रक्षाबन्धन। गुरु–पुरोहितले वैदिक मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरेको डोरो अर्थात् रक्षासूत्र यजमानको दाहिने नाडीमा बाँधिदिने चलन छ। मानव जीवनमा आइपर्न सक्ने नकारात्मक शक्ति, संकट र अशुभ प्रभावबाट रक्षा होस् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ रक्षासूत्र बाँधिन्छ।

रक्षाबन्धनले केवल धार्मिक आस्थालाई मात्र प्रतिनिधित्व गर्दैन, यसले विश्वास, सुरक्षा, शुभेच्छा र सामाजिक सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा पनि अर्थ राख्छ। परम्पराअनुसार मन्त्र, पूजा र संकल्पसहित बाँधिने रक्षासूत्रले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य, संस्कार र सदाचारप्रति प्रतिबद्ध रहन प्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ।

नयाँ जनै धारण : आत्मशुद्धि र ज्ञानको प्रतीक

जनैपूर्णिमाका दिन विशेषगरी ब्राह्मण, क्षेत्री र वैश्यलगायत तागाधारी समुदायका व्यक्तिले पुरानो यज्ञोपवीत फेरेर नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा छ। वैदिक परम्परामा यज्ञोपवीतलाई ब्रह्मसूत्र तथा ज्ञानको धागोका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

नयाँ जनै धारण गर्नु केवल बाहिरी रूपमा धागो फेर्नु मात्र नभई आत्मशुद्धि, अनुशासन, ज्ञान, कर्तव्य र आध्यात्मिक जिम्मेवारीलाई पुनःस्मरण गर्ने संस्कारका रूपमा लिइन्छ।

परम्पराअनुसार पूर्णिमाको दिन बिहानै नदी, पोखरी, ताल, कुण्ड वा तीर्थस्थलमा स्नान गरी शुद्ध भएपछि वैदिक विधिअनुसार नयाँ जनै धारण गरिन्छ। कतिपय स्थानमा यसअघि नै विशेष व्रत, संयम र शुद्धताको अभ्यास गर्ने परम्परा पनि रहँदै आएको छ।

किन भनिन्छ ‘ऋषितर्पणी’?

जनैपूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पनि भनिन्छ। यस दिन वैदिक परम्परामा ऋषिहरूको स्मरण गर्दै तर्पण तथा पूजा गर्ने चलन भएकाले यसको विशेष धार्मिक महत्व छ।

कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र अगस्त्यलगायत ऋषिहरूको पूजा तथा तर्पण गरिन्छ। अरुन्धतीसहित ऋषिहरूको स्मरणले वैदिक ज्ञान, गुरु परम्परा र मानव सभ्यताको ज्ञान-परम्पराप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक सन्देश बोकेको छ।

यस अर्थमा जनैपूर्णिमा पूर्वज तथा ऋषिमुनिले स्थापित गरेको ज्ञान, अनुशासन र संस्कारप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिन पनि हो।

पशुपतिदेखि देशभरका तीर्थस्थलसम्म भक्तजनको भीड

जनैपूर्णिमाका अवसरमा काठमाडौं उपत्यकाका प्रमुख धार्मिक स्थलमा बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्ने गर्दछ। Pashupatinath Temple परिसर, वसन्तपुरस्थित अशोकविनायक, बागमती नदीका विभिन्न घाट तथा अन्य मठमन्दिरमा जनै फेर्ने र रक्षासूत्र बाँध्नेको चहलपहल देखिन्छ।

त्यस्तै, काठमाडौंको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा रहेको मणिचूड, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, ललितपुरको कुम्भेश्वर, सिन्धुपाल्चोकको पाँचपोखरी, जनकपुरधाम, धनुषसागर, गंगासागर, जुम्लाको दानसाधु र नवलपरासीको त्रिवेणीधामलगायतका धार्मिक तथा प्राकृतिक तीर्थस्थलमा पनि विशेष धार्मिक गतिविधि र मेला लाग्ने गर्दछ।

यी स्थानहरूमा स्नान, पूजा, तर्पण र रक्षाबन्धनका लागि टाढाटाढाबाट श्रद्धालु पुग्ने भएकाले जनैपूर्णिमा धार्मिक पर्यटनसँग समेत जोडिएको पर्व बनेको छ।

जनैपूर्णिमा र क्वाँटी : धर्मसँग जोडिएको स्वास्थ्य संस्कृति

जनैपूर्णिमाको अर्को आकर्षण हो-क्वाँटी। विभिन्न प्रकारका गेडागुडी भिजाएर टुसा उमारेर तयार गरिने क्वाँटी यस दिन विशेष परिकारका रूपमा खाने परम्परा छ।

परम्परागत रूपमा विभिन्न गेडागुडी मिसाएर तयार गरिएको क्वाँटी वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने, पाचन प्रणालीलाई सहयोग गर्ने तथा शरीरमा ऊर्जा र तातोपन बढाउने खानाका रूपमा लिइन्छ। नेपाली समाजमा धार्मिक संस्कारसँगै स्थानीय खाद्यज्ञान र मौसमी स्वास्थ्य अभ्यासलाई जोड्ने उदाहरणका रूपमा समेत क्वाँटीको विशेष महत्व छ।

जनैपूर्णिमाको समयमा वर्षायामको प्रभाव रहने भएकाले पौष्टिक तथा प्रोटिनयुक्त गेडागुडीबाट बनेको परिकार खानु स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी मानिन्छ।

तराईमा दाजुभाइ-दिदीबहिनीको प्रेमको पर्व

नेपालका तराई तथा मधेस क्षेत्रमा जनैपूर्णिमा राखी पर्वका रूपमा पनि लोकप्रिय छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्दै दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको संरक्षण र सम्मान गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै उपहार दिने परम्परा छ।

पछिल्लो समय राखी बाँध्ने संस्कृति पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ। यसले जनैपूर्णिमालाई धार्मिक पर्वसँगै दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, प्रेम र पारिवारिक एकताको पर्वका रूपमा थप व्यापक बनाएको छ।

संस्कारभन्दा माथि सामाजिक सद्भावको सन्देश

जनैपूर्णिमाको मूल भावना धार्मिक अनुष्ठानमा भए पनि यसको सामाजिक सन्देश अझ व्यापक छ। रक्षासूत्रले सुरक्षा, नयाँ जनैले ज्ञान र जिम्मेवारी, ऋषितर्पणीले कृतज्ञता, स्नानले शुद्धता र क्वाँटीले स्वास्थ्य तथा पोषणको सन्देश बोकेको छ।

आधुनिक जीवनशैली, तीव्र शहरीकरण र बदलिँदो सामाजिक संरचनाका बीच यस्ता पर्वले नेपाली समाजलाई आफ्नो मौलिक इतिहास, संस्कृति र परम्परासँग जोडिराख्ने काम गर्छन्।

जनैपूर्णिमा त्यसैले धागो बाँध्ने र जनै फेर्ने दिन मात्र होइन; आफूभित्रको नकारात्मकता त्यागेर ज्ञान, अनुशासन, सदाचार, प्रेम र सामाजिक सद्भावको बाटोमा अघि बढ्ने संकल्प गर्ने दिनका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

बदलिँदो समयसँगै संरक्षणको चुनौती

आधुनिक पुस्तामा परम्परागत संस्कार र विधिप्रति चासो घट्दै गएको बहस भइरहेका बेला जनैपूर्णिमाले मौलिक संस्कृति संरक्षणको आवश्यकता पनि सम्झाउँछ। धार्मिक संस्कारलाई यसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक अर्थसहित नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सके मात्रै यस्ता पर्वको मौलिकता दीर्घकालसम्म कायम रहन सक्छ।

जनैपूर्णिमा नेपाली समाजको विविधता र सहअस्तित्वको सुन्दर उदाहरणसमेत हो। हिमाल, पहाड र तराईका समुदायले आ-आफ्नै परम्परा र शैलीमा मनाउने भए पनि पर्वले बोकेको मूल भावना एउटै छ-शुभकामना, सुरक्षा, ज्ञान, प्रेम, संस्कार र सामाजिक एकता।

यसैले जनैपूर्णिमा नेपाली सनातन संस्कृतिको एउटा जीवन्त धरोहर मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था, ज्ञान, स्वास्थ्य, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावको साझा पर्व हो।

आज जनै धारण गर्ने, रक्षासूत्र बाँध्ने, ऋषिहरूको स्मरण गर्ने र क्वाँटी खाने प्रत्येक संस्कारले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ-संस्कारले मानिसलाई आफ्नो जरा सम्झाउँछ, ज्ञानले सही बाटो देखाउँछ र एकताले समाजलाई बलियो बनाउँछ।

जनैपूर्णिमाको हार्दिक शुभकामना।