🌼 मिथिलामा आज ‘भैयादुज’ — दिदीबहिनी र दाजुभाइको ममतामयी सम्बन्धको पवित्र उत्सव 🌼

तराई–मधेशका गाउँदेखि शहरसम्म आज बिहानैदेखि हर्ष, उल्लास र ममताको रंगमा मिथिला नुहाइरहेको छ। कारण — आज मनाइँदैछ ‘भैयादुज’, दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको स्नेह, श्रद्धा र संस्कारको अद्भुत संगम।

दीपावलीको पाँचौँ दिन, अर्थात् कात्तिक शुक्ल द्वितीया तिथिमा मनाइने यो पर्व यमपञ्चकको अन्तिम दिन हो। यस दिन दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु, कीर्ति र कल्याणको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। यसरी यो पर्वले मधेशी समाजमा मायाको गहिरो भाव, परिवारिक एकता र सांस्कृतिक गर्वको प्रतीकका रूपमा स्थान पाएको छ।

🪔 परम्पराको आत्मा

मिथिला क्षेत्रमा ‘भरद्वितीया’ वा ‘भातृद्वितीया’ नामले चिनिने यो पर्वमा विवाहित दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई घरमा निम्ता गर्छन्। दाजुभाइ नयाँ वस्त्र, आभूषण र मिठाइ बोकेर बहिनीको घर पुग्छन्। बहिनीले आँगनमा अरिपन (पिठारले कोरिएको पवित्र चिह्न) बनाएर दाजुभाइलाई पिरामा बसाल्छिन्।

थाकेर आएका दाजुभाइका गोडा तातोपानीले पखालिन्छन् — ममताको प्रतीक स्वरूप। त्यसपछि अञ्जुली फैलाएका दाजुभाइलाई पिठार, सुपारी र पानको पात अर्पण गर्दै सात रंगको टीका लगाइन्छ। यो दृश्य मिथिलाको आँगनमा दिव्य भावनाको झल्को दिन्छ।

🌾 पुराणको मूल र मिथिलाको मान

संस्कृतिविद् ध्रुव रायका अनुसार, सत्ययुगमा राजा वलिकी बहिनी यमुनाले दाजु यमराजलाई युद्धमा विजय र दीर्घजीवनको कामना गर्दै टीका लगाइदिएको कथा नै यो पर्वको मूल हो। त्यसै दिनदेखि यो परम्परा दाजुभाइ र दिदीबहिनीको अमर सम्बन्धको प्रतीक बनेको मानिन्छ।

त्यसकै स्मरणमा आज मिथिलाका गाउँहरूमा दिदीबहिनीले गीत गाउँछन् —

 “बजरी खैया भैया बजर होइहा,

दान नदिहा दरिद्र होइहा।”

अर्थात् — “हे दाजु! बजरी खाएर बज्रसमान बलियो बन, दान नदिए गरिबीले छोइला।”

🍚 बजरी र मिष्ठान्नको भाव

भैयादुजको बिहानदेखि महिलाहरूले ओखलमा गोबरसँगै केराउका दाना कुटेर त्यसलाई धोई पखाल्छन्। त्यसै ‘बजरी’ आज दाजुभाइलाई मिठाई, लड्डु र पेडासँगै खुवाइन्छ। यस कर्मको भाव भने दाजुभाइको शरीर बज्रसमान बलियो र दीर्घजीवी होस् भन्ने हो।

🎁 प्रेमको प्रत्युपहार

अन्त्यमा दाजुभाइले पनि आफ्नो गच्छेअनुसार वस्त्र, आभूषण, नगद दक्षिणा र कोसेली दिएर बहिनीको स्नेहको कदर गर्छन्। मिष्टान्न भोजनको साथ यो चाड समाप्त हुन्छ — तर हृदयमा रोपिने भावनाको बीउ वर्षभरि हराभरा रहन्छ।

🪔 ‘भैयादुज’ केवल एक पर्व होइन — यो मिथिला सभ्यताको आत्मा हो। यो दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको नाता, माटो र ममताको सुगन्ध, र मधेशको सांस्कृतिक सम्पदाको अमर प्रतीक हो।