काठमाडौँ – नेपाल प्रहरी अहिले नेतृत्व हस्तान्तरणको निर्णायक क्षणमा पुगेको छ। आगामी दुई सातापछि ३३ औँ प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) को नियुक्तिसँगै संगठनले नयाँ प्रमुख मात्र पाउने होइन, दशकौँदेखि बल्झँदै आएको वरिष्ठता र ब्याच विवाद पनि अन्त्यतिर पुग्ने संकेत देखिएको छ। यसपटकको प्रतिस्पर्धा निकै रोचक र प्रतीकात्मक बनेको छ — एकातिर २०५४ सालको ब्याचका दानबहादुर कार्की, अर्कोतिर २०५३ सालमा राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागमा भर्ना भएर पछि प्रहरीमा आएका सिद्धिविक्रम शाह। यी दुईमध्ये जो कोही आईजीपी बने पनि, नेपालको प्रहरी इतिहासमा लामो समयदेखि विवादमा परेको अध्याय टुंगिनेछ।
दानबहादुर कार्की हाल काठमाडौँ उपत्यका प्रहरी कार्यालय, रानीपोखरीका प्रमुख छन्। आफ्नो व्यावसायिक दक्षता, नेतृत्व क्षमताको परिचय र संगठनभित्रको लोकप्रियताको कारण उनी यसपटक आईजीपीको प्रमुख दावेदारका रूपमा उदाएका छन्। उनले मानव स्रोत विकास विभागमा उत्कृष्ट कार्य प्रदर्शन गरेका थिए र भदौ महिनामा उपत्यका प्रहरी प्रमुखको जिम्मेवारी पाएपछि अपराध नियन्त्रणदेखि ट्राफिक व्यवस्थापनसम्ममा सशक्त उपस्थित देखाएका छन्। गम्भीर, अनुशासित र निर्णयकारी स्वभावका कारण कार्कीको नाम अहिले प्रहरीभित्र मात्र होइन, गृह मन्त्रालय र राजनीतिक वृत्तमा पनि आत्मविश्वासका साथ उच्चारण भइरहेको छ।
तर, उनीमात्रै बलियो उम्मेदवार होइनन्। राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागमा २०५३ सालमा भर्ना भई पछि प्रहरी सेवामा आएका सिद्धिविक्रम शाह पनि समान हैसियतका दाबेदार हुन्। शाह अहिले राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठानका प्रमुख छन्। उनी प्रहरी सेवाभित्र व्यावसायिकता, तालिम र आधुनिक व्यवस्थापनमा अग्रणी अधिकारीका रूपमा परिचित छन्। शाहको ब्याच लामो समयदेखि प्रहरीभित्र “वरिष्ठता र समान अवसर” को मुद्दा उठाउँदै आएको छ। उनीहरूको तर्क रहँदै आएको छ— जब सरकारले आफूहरूलाई राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागबाट प्रहरीमा ल्यायो, त्यसै क्षणदेखि उनीहरूको वरिष्ठता कायम मानिनुपर्थ्यो। यस विषयमा पटक–पटक गृह मन्त्रालयमा विवाद पुगेको थियो, जसले संस्थाभित्र २४ वर्ष लामो मनोवैज्ञानिक दूरी सिर्जना गर्यो।
२०७४ सालमा जब शाह र कार्की दुवै एसपी थिए, त्यतिबेला पनि उनीहरूका ब्याचबीच वरीयताको बहस सतहमा आएको थियो। त्यसबेला शाहको टोली अगाडि राखिएको थियो। तर २०८१ मा तत्कालीन गृहमन्त्री रवि लामिछाने र प्रहरी प्रमुख वसन्तबहादुर कुँवरले बढुवाको मापदण्ड पुनः व्याख्या गर्दै अनुसन्धान विभागबाट आएका अधिकृतहरूलाई पछाडि पारेपछि यो सन्तुलन उल्टियो। कार्की, डा. मनोज केसी र राजन अधिकारीलाई डीआईजीमा बढुवा गरिँदा शाह छुटे। त्यसयता, यी दुई ब्याचबीचको प्रतिस्पर्धा अझ गहिरिँदै गएको हो।
तर अहिले परिस्थितिहरू फेरिएका छन्। नयाँ सरकार बनेसँगै प्रहरीभित्रको बढुवा र सरुवामा गृहमन्त्रीको हस्तक्षेप लगभग नगण्य छ। वरीयता, कार्यकुशलता र जिम्मेवारीका आधारमा निर्णय हुँदै आएको छ। यही सन्दर्भमा, अहिले दुवै समूहका प्रतिनिधि—दानबहादुर कार्की र सिद्धिविक्रम शाह—एकैपटक संस्थाको सर्वोच्च पदका लागि प्रतिस्पर्धी बनेका छन्।
कार्कीले पछिल्लो समयमा पाएको जिम्मेवारी र उनीमाथि देखिएको विश्वासले उनको सम्भावना अत्यन्त बलियो बनाएको छ। उपत्यकाको नेतृत्व सम्हालेको छोटो अवधिमै उनले अपराध नियन्त्रण, ट्राफिक व्यवस्थापन र जनसुरक्षामा उल्लेखनीय परिणाम देखाएका छन्। उनमा प्रशासनिक दृढता र संयमित व्यवहारको सन्तुलन देखिन्छ। उनी संगठनभित्रका विविध ब्याचबीच सहकार्य गराउन सक्षम व्यक्ति मानिन्छन्।
शाहको पक्षमा भने लामो अनुभव, नेतृत्व परिपक्वता र संस्थागत सुधारप्रतिको दृष्टि प्रमुख कारण बनेको छ। उनले प्रहरी प्रशिक्षण प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्ने अभियान अघि सारेका छन्। उच्च तहका अधिकारीहरूले उनीलाई “सिस्टम बिल्डर” भनेर चिन्ने गर्छन्। उनी आईजीपी बने प्रहरीमा आन्तरिक मनोबल र ब्याचबीचको दूरी घट्ने विश्वास शाहको समूहले राखेको छ।
यसपटकको आईजीपी चयनले केवल एक व्यक्तिको पदोन्नति मात्र होइन, प्रहरी संगठनको भविष्य दिशा र मनोबलको सन्तुलन पनि तय गर्नेछ। कार्की नियुक्त भए २०८४ चैतसम्म र शाह बने २०८३ पुससम्म प्रहरी नेतृत्व स्थिर रहनेछ। त्यसपछि भने अर्को ब्याचको पालो आउनेछ।
नेपाल प्रहरीमा अहिले ८ जना एआईजी कार्यरत छन्। तीमध्ये पाँच जना शाहको ब्याचका र तीन जना कार्कीको ब्याचका हुन्। यो अनुपातले पनि दुई ब्याचबीचको सन्तुलन झल्काउँछ। तर, वरीयता र जिम्मेवारीका हिसाबले कार्की र शाह दुवै अग्रपंक्तिमा छन्।
आईजीपी चन्द्रकुबेर खापुङले पनि आफ्नो अवकाशअघि नै उत्तराधिकारीको टुंगो लगाउन गृह मन्त्रालयलाई सुझाव दिएका छन्। उनले सहज संक्रमण र संस्थाको निरन्तरतामा जोड दिएका छन्। यसबाट पनि अनुमान गर्न सकिन्छ— यसपटक आईजीपी चयन कुनै राजनीतिक द्वन्द्व होइन, संगठनभित्रको पेशागत मूल्याङ्कनमा आधारित हुनेछ।
अहिले प्रहरीभित्र दुई धार छन् — व्यावसायिकता र अनुभवका प्रतीक शाह, र अनुशासन र परिणामका प्रतिनिधि कार्की। जसले पनि नेतृत्व समाल्ला, नेपालको प्रहरी सेवामा दुई दशकदेखि जारी ब्याच–संघर्षको अन्त्य हुनेछ भन्नेमा सबैको ध्यान केन्द्रित छ।
नेपाल प्रहरीको यो नेतृत्व परिवर्तन केवल एक पदको सरुवा होइन; यो संस्थागत न्याय, वरिष्ठताको पुनर्परिभाषा र व्यावसायिक नेतृत्वको परीक्षा हो। दुवै दाबेदार—दानबहादुर कार्की र सिद्धिविक्रम शाह—यो अवसरका योग्य छन्, र उनीहरूकै बीचबाट नेपाल प्रहरीले आफ्नो भविष्य तय गर्न लागेको छ।
