काठमाडौं – नेपालमा ‘भ्रष्टाचार’ भन्ने शब्द अब सामान्यजस्तो भइसकेको छ। तर यसको जरो निकै गहिरो छ, जुन शासनदेखि सानो सरकारी कार्यालयसम्म फैलिएको छ। जब नेताहरू सत्तामा पुग्छन्, उनीहरूको मुख्य लक्ष्य विकास र जनताको सेवा होइन, आफ्ना स्वार्थपूर्तिको साधन खडा गर्ने हुन्छ।
भ्रष्टाचार गर्ने प्रमुख बाटाहरू
1. ठेक्का र कमिसनको खेल
ठूला पूर्वाधार, सडक, भवन, पुल, ऊर्जा परियोजना जस्ता काममा ठेक्का दिनु सबैभन्दा ठूलो भ्रष्टाचारको स्रोत हो।
नेताहरू आ–आफ्ना नजिकका व्यापारी वा कार्यकर्तालाई ठेक्का दिलाउँछन्, बजेट फुलाइन्छ, काम गुणस्तरीय हुँदैन।
ठेक्का पास गर्न १०–३० प्रतिशतसम्म ‘कमिसन’ मागिन्छ, जुन रकम मन्त्रीदेखि सचिवसम्म बाँडफाँड हुन्छ।
2. नियुक्ति र सरुवा
महत्त्वपूर्ण मन्त्रालय, प्राधिकरण, बोर्ड, राजदूत वा निगममा नियुक्ति पैसाको खेलमा हुन्छ।
मन्त्री वा दलका शीर्ष नेताले लाखौं–करोडौं लिन्छन्, अनि असक्षम मान्छे पनि पदमा पुग्छ।
प्रहरी, प्रशासन, राजस्व, भन्सार जस्ता निकायमा सरुवा र बढुवामा पनि खुला पैसाको कारोबार हुन्छ।
3. ठूलो परामर्श र अध्ययन भ्रमण
‘स्टडी टुर’ वा ‘विदेश भ्रमण’ को नाममा नेताहरू र कर्मचारीले सरकारी कोष लुट्छन्।
अनावश्यक अध्ययन प्रतिवेदन लेखिन्छ, जसको कुनै प्रयोग हुँदैन।
आन्तरिक मामिला होस् वा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, सबैतिर अनावश्यक खर्च देखाएर पैसा आफ्नै जेबमा हालिन्छ।
4. आयात–निर्यात र भन्सारमा चलखेल
ठूला व्यापारीसँग मिलेर कर छली, मूल्य कम देखाउने, गुणस्तर कमजोर वस्तु आयात गर्ने चलन छ।
नेताहरूले भन्सारमा आफ्ना मान्छे राख्छन्, अनि अवैध व्यापारलाई संरक्षण दिन्छन्।
5. प्राकृतिक स्रोत र जमिन कब्जा
जग्गा धनीको नाम हटाएर पार्टी कार्यकर्ता वा आफन्तको नाममा दर्ता गरिन्छ।
वनजंगल, नदी–खोला, ढुंगा–बालुवा, हाइड्रो प्रोजेक्ट आदिमा नेता–व्यापारी गठबन्धनले प्राकृतिक सम्पदा लुट्छ।
6. विदेशी सहयोग (डोनर एजेन्सी र एनजिओ प्रोजेक्ट)
विदेशी सहयोगका नाममा आएका करोडौं रकम ‘कागजमा खर्च’ गरेर सकिन्छ।
प्रोजेक्ट कार्यान्वयनमा देखिनेभन्दा बढी रकम ‘कन्सल्ट्यान्सी, भत्ता, कार्यशाला’ मा खर्च देखाइन्छ, तर जनतासम्म पुग्दैन।
7. ठूला नीती तथा कानुन निर्माण
कुनै विशेष समूहलाई फाइदा हुने गरी नीति परिवर्तन वा कानुन बनाइन्छ।
यसका लागि व्यापारी वा ठेकेदारसँग ‘डिल’ हुन्छ, जसबाट नेताले ठूलो आर्थिक फाइदा लिन्छन्।
कसरी स्रोत–साधन परिचालन हुन्छ ?
दलका कार्यकर्ता : पैसा असुल्ने, दबाब दिने र कार्यान्वयन गर्ने मुख्य हातियार।
निजामती कर्मचारी : फाइल रोकेर वा अघि बढाएर नेताको निर्देशन अनुसार ‘खाना’ लिन्छन्।
ठूला व्यापारी र उद्योगपति : पैसा दिएर आफ्नो फाइदामा नीति बनाउँछन्, नेतासँग साझेदारी गर्छन्।
आफन्त र नातेदार : कम्पनी, फर्म, एनजिओ, ट्राभल एजेन्सी, ठेक्का व्यवसाय खोलेर भ्रष्टाचारको पैसा धान्छन्।
जनताले थाहा पाउन जरुरी किन ?
किनभने नेताहरूले ‘विकास’, ‘रोजगारी’, ‘सुशासन’ भन्ने नारामा मत माग्छन्। तर सत्तामा पुग्नेबित्तिकै भ्रष्टाचारलाई आफ्नो हकजस्तो मान्छन्। यसरी जनता ठगिँदै जाँदा –
विकासको काम गुणस्तरीय हुँदैन,
रोजगारी सिर्जना हुँदैन,
स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायात झन् बिग्रिन्छ,
अनि अन्ततः जनता विदेश पलायनमा बाध्य हुन्छन्।
निष्कर्ष:भ्रष्टाचार केवल पैसाको मात्र खेल होइन, यो जनताको भविष्य बेच्ने अपराध हो। नेपालमा सुशासन चाहिएको हो भने, नेताहरूको भ्रष्ट आचरण पहिचान गर्न, प्रमाण संकलन गर्न र जनताले नै दबाब सिर्जना गर्न जरुरी छ। नेताको भाषणले होइन, व्यवहारले मूल्यांकन गर्ने बानी बसाल्दा मात्र भ्रष्टाचार घटाउन सकिन्छ।
