काठमाडौँ। हिन्दू धर्मावलम्बी नेपाली महिलाहरूको महान् एवं पवित्र पर्व हरितालिका तीज आज देश तथा विदेशमा रहेका समस्त नेपाली दिदीबहिनीहरूले हर्षोल्लास र श्रद्धाका साथ मनाउँदै छन्। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान वा व्रतमा मात्र सीमित नरही नारी हृदयको सामूहिक भावना, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक स्वाभिमान व्यक्त गर्ने एक सशक्त माध्यम बनेको छ। रातो पहिरन, हरियो पोते, हातमा चुरा अनि मङ्गलमय तीजका गीतमा झुमिरहेका महिलाहरूको उत्साहले आज सिङ्गो वातावरणलाई नै उत्सवमय र आध्यात्मिक उर्जाले परिपूर्ण बनाएको छ।
पौराणिक पृष्ठभूमि र अटुट निष्ठाको प्रतीक
हरितालिका शब्दको शाब्दिक बनोटलाई नियाल्दा 'हरित' अर्थात् हरण गरिएकी र 'आलिका' अर्थात् सखी (साथी) भन्ने बुझिन्छ। सत्ययुगमा हिमालयपुत्री पार्वतीलाई उनका पिताले इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि पार्वतीका साथीहरूले उनलाई हरण गरेर घना जङ्गलमा लुकाएका थिए। त्यही एकान्त जङ्गलमा पार्वतीले बालुवाको शिवलिङ्ग स्थापना गरी अन्न र जल त्याग गरेर कठोर तपस्या गरेकी थिइन्।
पार्वतीको सोही अटुट निष्ठा, भक्ति र साधनाबाट प्रसन्न भई भगवान् शिवले उनलाई पत्नी रूपमा स्वीकार गर्नुभएको पौराणिक मान्यता छ। सोही ऐतिहासिक र धार्मिक घटनाको सम्झनामा भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन महिलाहरूले आफ्ना पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै तथा अविवाहित कन्याहरूले योग्य र गुणवान् वर प्राप्तिको अभिलाषासहित निराहार र निर्जला व्रत बस्ने परम्परा निरन्तर चलिआएको छ।
सामाजिक रूपान्तरण र महिला सशक्तिकरणको चौतारी
समयको गतिसँगै हरितालिका तीजको स्वरूप र चेतनामा पनि व्यापक र सकारात्मक रूपान्तरण आएको छ। परम्परागत रूपमा सुख-दुःख साटासाट गर्ने र वर्षभरिका वेदनालाई गीतका माध्यमबाट पोख्ने चौतारीका रूपमा रहेको तीज आज महिला सशक्तिकरण र सामाजिक जागरणको प्रमुख मञ्च बनेको छ।
परिवार, समाज र राज्यका विभिन्न क्षेत्रमा महिलाहरूले पुर्याएको योगदानको कदर गर्दै आफ्ना अधिकार, समानता र आत्मसम्मानका विषयमा सामूहिक आवाज उठाउने अवसरका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ। माइती र चेली बीचको प्रगाढ सम्बन्धलाई पुनः नवीकरण गर्ने यो पर्वले पारिवारिक एकता, दिदीबहिनी बीचको वात्सल्य र सामाजिक सद्भावलाई अझ मजबुत बनाउन अतुलनीय योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
मौलिकताको संरक्षण र पावन शुभकामना
आधुनिकताको बढ्दो प्रभावसँगै तीज मनाउने शैलीमा केही भड्किलोपन र विकृतिहरू भित्रिने जोखिम बढे तापनि यसको मौलिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मर्मलाई जोगाउनु आजको मुख्य दायित्व हो। व्रतको शुद्धता, साधनाको गम्भीरता, गीत-संगीतको संवेदनशीलता र उत्सवको आत्मीयतालाई अक्षुण्ण राख्दै अघि बढ्नु नै तीजको वास्तविक सुन्दरता हो।
तीजको यो पावन एवं पवित्र अवसरमा देश तथा विदेशमा रहनुभएका सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, दीर्घायु एवं उत्रोत्तर प्रगति तथा अटल सौभाग्यको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना व्यक्त गरिन्छ। आस्था र समर्पणको यो महान् पर्वले हरेक नारीको जीवनमा नयाँ आशा, उमङ्ग र स्वाभिमानको सञ्चार गरोस्।
भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने ऋषि पञ्चमी महिलाहरूका लागि धार्मिक, आध्यात्मिक र स्वास्थ्यका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पर्व हो। हरितालिका तीज र गणेश चतुर्थीको भोलिपल्ट पर्ने यो पर्व मुख्य रूपमा कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सात ऋषि (सप्तऋषि) तथा अरुन्धतीको पूजा-आराधना गरी मनाइन्छ।
ऋषि पञ्चमीको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
ऋषि पञ्चमीको मुख्य मर्म अज्ञानतावश वा अन्जानमा भएका भूलहरूको प्रायश्चित, शरीर र मनको शुद्धि तथा ज्ञानका स्रोत ऋषिहरूप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्नु हो।
रजस्वला दोषको निवारण: पौराणिक मान्यता अनुसार महिलाहरूको महिनावारी (रजस्वला) का समयमा जान-अनजानमा हुन पुगेका छुवाछूत वा धार्मिक मर्यादा विपरीतका त्रुटिहरूको प्रायश्चितका लागि यो व्रत बस्ने परम्परा छ।
सप्तऋषिको सम्मान: मानव सभ्यता, वैदिक ज्ञान, धर्म र संस्कृतिका पथप्रदर्शक मानिने सप्तऋषि र उहाँकी धर्मपत्नी अरुन्धतीको पूजा गर्नाले सद्बुद्धि, मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक उर्जा प्राप्त हुन्छ।
स्वास्थ्य र सरसफाइको सन्देश: यस पर्वमा गरिने विशेष स्नान र दतिवनको प्रयोगले शारीरिक शुद्धता, चर्मरोग निवारण र व्यक्तिगत सरसफाइमा विशेष जोड दिन्छ।
ऋषि पञ्चमीको धार्मिक पूजा विधि
ऋषि पञ्चमीको पूजा विधि सबेरै प्रभातकालदेखि सुरु भई मध्यान्हसम्म विशेष धार्मिक अनुष्ठानका साथ सम्पन्न गरिन्छ:
३६५ दतिवन र विशेष स्नान:
पञ्चमीका दिन महिलाहरू बिहानै नदी, कुवा, वा पवित्र जलाशयमा जान्छन्। दतिवन (अपा मार्ग) को ३६५ वटा डाँठले दाँत माझ्ने र जिब्रो सफा गर्ने गरिन्छ। त्यसपछि रातो माटो, गाईको गोबर, खरानी र तिल मिसाएर ३६५ पटक शरीरमा लेपन गर्दै स्नान गर्ने परम्परा छ। यो विधिले शरीरलाई पूर्ण रूपमा शुद्ध बनाउँछ।
सप्तऋषि र अरुन्धतीको पूजा-आराधना:
स्नानपछि शुद्ध वस्त्र धारण गरी घर वा मन्दिरमा गोबरले लिपेर चोखो पारिएको स्थानमा मण्डल बनाइन्छ। सो मण्डलमा कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र वशिष्ठकी पत्नी अरुन्धतीको स्थापना गरिन्छ। अक्षता, फलफूल, पञ्चामृत, धूप, दीप र दूबो चढाएर विधिपूर्वक पूजा-अर्चना गरिन्छ।
व्रत कथा श्रवण:
पूजा सम्पन्न भएपछि ऋषिपञ्चमीको व्रत कथा (जस्तै सुमित्रा र उत्तंक ऋषिको प्रसङ्ग) पण्डित वा घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट श्रद्धापूर्वक सुन्ने गरिन्छ।
एकभुक्त र कन्दमूलको सात्विक भोजन:
ऋषि पञ्चमीका दिन हलोले नजोतेको वा ओखलमा कुटेको अन्न, सामो, कर्कलो, मनिहालो र विभिन्न कन्दमूल मात्र खाने नियम छ। यस दिन प्राकृतिक र शुद्ध सात्विक आहार लिने गरिन्छ।
आधुनिक र व्यावहारिक दृष्टिकोण
धार्मिक मान्यताभन्दा माथि उठेर हेर्दा ऋषि पञ्चमीले प्राचीन कालदेखि नै महिलाहरूको शारीरिक स्वास्थ्य, प्रजनन स्वास्थ्य र सरसफाइलाई कति महत्त्व दिइएको थियो भन्ने दर्शाउँछ। दतिवन जडीबुटीयुक्त वनस्पति भएकाले यसको प्रयोगले मुख र छालाका अनेक रोगहरू नाश हुन्छन्। प्रकृतिसँग नजिक रहेर प्राकृतिक कन्दमूल ग्रहण गर्नाले पाचन प्रणालीलाई विश्राम र पोषण दुवै मिल्छ।
