सन् २०२६ को सुरुवाती महिनाहरूमा इरानले होर्मुज जलडमरूमध्येमा आफ्नो नियन्त्रण बलियो बनाएपछि विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा एउटा नयाँ मोड आएको छ। विश्वको तेल आपूर्तिको प्रमुख धमनी मानिने यस क्षेत्रमा भएको अवरोधले वासिङ्टनको शक्ति र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
१. अमेरिकी अर्थतन्त्रको 'कमजोर कडी' उजागर
इरानले होर्मुज क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव देखाएपछि विश्व बजारमा तेलको मूल्य आकाशिएको छ। यसले गर्दा अमेरिकाभित्र राष्ट्रपति ट्रम्पमाथि चर्को दबाब सिर्जना भएको छ:
महँगीको मार: इन्धनको मूल्य वृद्धिले अमेरिकी बजारमा मुद्रास्फीति बढाएको छ, जसका कारण सर्वसाधारणको जनजीवन कष्टकर बनेको छ।
सैन्य सीमा: ठूलो नौसैनिक शक्ति भए तापनि इरानको 'असमान युद्ध रणनीति' (ड्रोन र मिसाइल) का अगाडि अमेरिकाले आफ्नो आर्थिक स्वार्थ जोगाउन संघर्ष गर्नुपरेको छ।
२. अमेरिकी विश्वसनीयतामा संकट: सहयोगी र प्रतिद्वन्द्वीको नजर
अमेरिकाले आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरूलाई सुरक्षाको प्रत्याभूति दिने पुरानो साख अहिले धर्मराएको छ:
सहयोगीहरूको संशय: एसियाली र खाडी मुलुकहरूले अब अमेरिकाले मात्र समुद्री सुरक्षा दिन सक्छ भन्नेमा शंका गर्न थालेका छन्।
'आफ्नो सुरक्षा आफैं गर' रणनीति: ट्रम्प प्रशासनको "देशहरूले आफ्नो इन्धन सुरक्षा आफैं गर्नुपर्छ" भन्ने अभिव्यक्तिले जापान, दक्षिण कोरिया र भारत जस्ता साझेदारहरूलाई वैकल्पिक सुरक्षा संयन्त्र खोज्न बाध्य पारेको छ।
३. रुस र चीनका लागि नयाँ 'पाठ'
होर्मुजको यो संकटबाट मस्को र बेइजिङले अमेरिकालाई गलाउने नयाँ उपायहरू सिकिरहेका छन्:
दबाब दिने विन्दु (Pressure Points): रुस र चीनले यो बुझिसकेका छन् कि अमेरिकालाई सैन्य रूपमा हराउनु पर्दैन, केवल उसको आपूर्ति प्रणाली र ऊर्जाको स्रोतमा अवरोध सिर्जना गरे पुग्छ।
रणनीतिक सिकाई: चीनले मलक्का जलडमरूमध्येमा हुनसक्ने सम्भावित अवरोधलाई मध्यनजर गर्दै इरानको यो कदमबाट पाठ सिकिरहेको छ।
४. दीर्घकालीन भू-राजनीतिक असर
विश्लेषकहरूका अनुसार यो संकटले विश्व शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउनेछ:
भू-आर्थिक रूपान्तरण: अब विश्वले होर्मुजको विकल्पमा नयाँ पाइपलाइन र व्यापारिक मार्गहरू (जस्तै साउदी अरब र यूएईका वैकल्पिक मार्ग) मा अर्बौँ डलर लगानी गर्नेछ।
अमेरिकी वर्चस्वको अन्त्य? यदि अमेरिकाले यो जलक्षेत्रलाई सुरक्षित राख्न सकेन भने, दशकौँदेखि कायम रहेको अमेरिकी 'समुद्री प्रभुत्व' समाप्त हुने र विश्व बहु-ध्रुवीय शक्ति केन्द्रमा विभाजित हुने खतरा छ।
निष्कर्ष:
होर्मुज संकटले केवल तेलको मूल्य मात्र बढाएको छैन, यसले 'सुपरपावर' अमेरिकाको आन्तरिक र बाह्य कमजोरीलाई पनि छर्लङ्ग पारेको छ। रुस र चीनको बढ्दो प्रभावका बीच यो घटनाले आगामी दशकको विश्व राजनीति कता जान्छ भन्ने संकेत गरेको छ।
