रविन्द्र कट्टेल - काठमाडौँ: आज मे ३ अर्थात् विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस। 'स्वतन्त्र प्रेस: लोकतन्त्रको आधारस्तम्भ' भन्ने विश्वव्यापी मान्यतालाई आत्मसाथ गर्दै आज नेपाललगायत विश्वभर यो दिवस मनाइँदैछ। नागरिकको सुसूचित हुने अधिकारको रक्षा र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको प्रत्याभूतिका लागि प्रेस स्वतन्त्रता अपरिहार्य सर्त हो। तर, बदलिँदो परिस्थिति, डिजिटल युगको उदय र राजनीतिक तथा आर्थिक प्रभावका कारण आज प्रेस स्वतन्त्रतामाथि नयाँ किसिमका चुनौतीहरु देखा परेका छन्।
वर्तमान अवस्थामा नेपालमा प्रेस स्वतन्त्रताको महत्त्व, यसले पुर्याएको ऐतिहासिक योगदान र भोगिरहेका चुनौतीहरुको विषयमा गरिएको विस्तृत चर्चा यहाँ प्रस्तुत छ:
लोकतन्त्रको प्राणवायु र यसको महत्त्व
प्रेसलाई राज्यको चौथो अङ्ग त्यसै भनिएको होइन। राज्यका अन्य तीन अङ्ग (कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका) ले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गरेका छन् वा छैनन् भनेर निगरानी गर्ने काम प्रेसकै हो। वर्तमान अवस्थामा प्रेस स्वतन्त्रताको महत्त्व निम्न कुराहरुमा झल्किन्छ:
सुशासन र जवाफदेहिता: सरकार र सार्वजनिक निकायलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउन प्रेसले ऐनाको काम गर्छ।
भ्रष्टाचार र अनियमितताको पर्दाफास: खोजमूलक पत्रकारिताको माध्यमबाट समाजमा लुकेका आर्थिक र नीतिगत भ्रष्टाचारलाई बाहिर ल्याउन।
आवाजविहीनको आवाज: सीमान्तकृत, अल्पसङ्ख्यक र दूरदराजका नागरिकका समस्या र आवाजलाई नीति निर्माणको तहसम्म पुर्याउन।
सही सूचनाको प्रवाह: सामाजिक सञ्जालमा फैलने भ्रामक र गलत सूचना (Misinformation/Disinformation) चिरेर नागरिकलाई सत्यतथ्य जानकारी दिन।
नेपाली प्रेसको गौरवशाली योगदान
नेपालको राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तनमा नेपाली प्रेसको भूमिका ऐतिहासिक र अतुलनीय छ।
लोकतन्त्र स्थापनामा भूमिका: पञ्चायती व्यवस्थाको निरङ्कुशतादेखि राजतन्त्रको अन्त्य र सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मका हरेक आन्दोलनमा नेपाली प्रेसले अग्रपङ्क्तिमा रहेर जनतालाई सुसूचित र सङ्गठित गर्ने काम गरेको छ।
संकटमा सारथी: विनाशकारी भूकम्पदेखि विश्वव्यापी महामारी र विभिन्न प्राकृतिक प्रकोपका समयमा नागरिकलाई सही सूचना दिएर उद्धार र राहतमा सघाउन प्रेसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
नीतिगत सुधार: थुप्रै ठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरु र नीतिगत विचलनका घटनाहरु मिडियाकै कारण पर्दाफास भएका छन्, जसले गर्दा सरकारलाई आफ्ना निर्णय सच्याउन र दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन बाध्य पारेको छ।
मडारिँदै गरेका चुनौतीका बादल
संविधानले पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गरे पनि व्यवहारमा नेपाली मिडिया र पत्रकारहरुले अझै पनि थुप्रै गम्भीर चुनौतीहरुको सामना गरिरहेका छन्:
कानुनी अड्चन र विद्युतीय कारोबार ऐनको दुरुपयोग: विभिन्न समयमा ल्याइने मिडिया काउन्सिल विधेयक वा सूचना प्रविधि सम्बन्धी कानुनहरुमा प्रेसलाई अङ्कुश लगाउने प्रावधानहरु राख्ने प्रयास भइरहन्छन्। विशेषगरी 'विद्युतीय कारोबार ऐन (साइबर कानुन)' को दुरुपयोग गर्दै समाचार लेखेकै भरमा पत्रकारलाई पक्राउ गर्ने र तर्साउने प्रवृत्ति कायमै छ।
आर्थिक संकट र श्रमजीवीको समस्या: मिडिया उद्योगले चरम आर्थिक संकट झेलिरहेको छ। विज्ञापन बजार खुम्चिँदा सञ्चारमाध्यमहरु बन्द हुने अवस्थामा छन् भने श्रमजीवी पत्रकारहरुले महिनौंसम्म पारिश्रमिक नपाउने वा रोजगारी गुमाउनुपर्ने बाध्यता छ। आर्थिक असुरक्षाले स्वतन्त्र पत्रकारितालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ।
राजनैतिक र कर्पोरेट दबाब: राजनीतिक दल, सत्ता र ठूला व्यापारिक घरानाको स्वार्थका कारण सम्पादकीय स्वतन्त्रतामाथि हस्तक्षेप हुने गरेको छ। यसले गर्दा 'स्वनियन्त्रण (Self-censorship)' को अवस्था सिर्जना भएको छ।
डिजिटल चुनौती र फेक न्युज: सामाजिक सञ्जाल र कृत्रिम बौद्धिकता (AI) को विकाससँगै फैलिने फेक न्युजले मूलधारको पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। आम नागरिकले पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालको अफवाहबीच फरक छुट्याउन नसक्नु अर्को ठूलो चुनौती हो।
भौतिक तथा मानसिक सुरक्षा: अझै पनि मोफसलमा रहेर काम गर्ने पत्रकारहरुमाथि समाचार लेखेकै आधारमा भौतिक आक्रमण हुने, धम्की आउने र मानसिक तनाव दिने घटनाहरु रोकिएका छैनन्।
निष्कर्ष: स्वतन्त्र प्रेस नै समुन्नत राष्ट्रको आधार
प्रेस स्वतन्त्रता पत्रकारको मात्र अधिकार होइन, यो आम नागरिकको सुसूचित हुन पाउने अधिकारसँग जोडिएको विषय हो। जब प्रेसको घाँटी निमोठिन्छ, तब लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ र निरङ्कुशता मौलाउँछ।
तसर्थ, आजको यस विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसले सरकार, राजनीतिक दल र सम्बद्ध सबै पक्षलाई प्रेस स्वतन्त्रताको सम्मान गर्न र पत्रकारको भौतिक एवं व्यावसायिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्न झकझक्याउन सकोस्। साथै, सञ्चारमाध्यम र पत्रकारहरुले पनि आफ्ना कमजोरीहरु सुधार गर्दै पत्रकारिताको आधारभूत मूल्यमान्यता र इथिक्स (Ethics) मा रही सत्यतथ्य सूचना प्रवाह गर्न प्रतिबद्ध हुनु जरुरी छ। तब मात्र नेपाली प्रेसले राष्ट्र निर्माण र सुशासनमा अझ सशक्त योगदान दिन सक्नेछ।
