रविन्द्र कट्टेल - आज जुन ५ तारिख अर्थात् विश्व वातावरण दिवस। नेपालसहित विश्वभर विविध जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरी यो दिवस मनाइँदै छ। तर, सहरका चोकहरूमा ब्यानर टाँगेर र मञ्चहरूमा चर्का भाषण गरेर मात्र अब वातावरण जोगिने अवस्था छैन। जलवायु परिवर्तनको असरले हाम्रा सेता हिमालहरू काला पत्थरमा परिणत हुँदै गर्दा र सहरहरू प्रदूषित हावाको चपेटामा पर्दै गर्दा यस वर्षको वातावरण दिवसले हामी सबैलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ– के हामीले भावी पुस्तालाई बस्न योग्य पृथ्वी सुम्पिँदै छौँ?
सङ्कटमा हिमाल र पहाडका मुहान
नेपालको सन्दर्भमा वातावरण दिवस केवल एउटा क्यालेन्डरको मिति मात्र होइन, यो हाम्रो अस्तित्वको लडाइँको एउटा स्मरणपत्र हो। विश्वको कुल कार्बन उत्सर्जनमा नेपालको योगदान नगण्य भए पनि जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो मार खेप्ने देशहरूको अग्रपङ्क्तिमा हामी छौँ। हाम्रा गर्वका प्रतीक सगरमाथा, अन्नपूर्ण र माछापुच्छ्रे लगायतका हिमशृङ्खलाहरूले तीव्र रूपमा आफ्नो हिउँ गुमाइरहेका छन्। हिमालको हिउँ पग्लिएर हिमताल फुट्ने खतरा एकातिर बढ्दो छ भने अर्कोतिर पहाडका पानीका मुहानहरू सुक्दै जाँदा गाउँ बस्तीहरू नै काकाकुल बन्दै बसाइँसराइ गर्न बाध्य छन्। प्रकृतिको यो असन्तुलनले कृषिमा आधारित हाम्रो अर्थतन्त्र र जनजीविकालाई समेत नराम्ररी गाँजिसकेको छ।
उकुसमुकुस सहर र डढेलोको कहर
गाउँदेखि सहरसम्मको अवस्था कहालीलाग्दो बन्दै गएको छ। काठमाडौँ लगायतका प्रमुख सहरहरू पटक-पटक विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहरको सूचीमा पर्नु हाम्रा लागि गम्भीर चेतावनी हो। विकासका नाममा भइरहेको अव्यवस्थित सहरीकरण, डाँडाकाँडा भत्काएर खनिएका इन्जिनियरिङविनाका सडकहरू र जताततै थुप्रिएका प्लास्टिकजन्य फोहोरले हाम्रो पर्यावरणलाई निमोठिरहेको छ। यसका साथै, हरेक वर्ष सुक्खा याममा लाग्ने डढेलोले लाखौँ हेक्टर वन जङ्गल सखाप पार्नुका साथै बहुमूल्य जडीबुटी र वन्यजन्तुको उठिवास लगाएको छ। डढेलोकै कारण महिनौँसम्म आकाश तुवाँलोले ढाकिँदा सास फेर्न समेत गाह्रो हुने विषालु हावा हामीले भोग्दै आएका छौँ, जसले जनस्वास्थ्यमा गम्भीर सङ्कट निम्त्याएको छ।
नीतिको कार्यान्वयन र दिगो विकासको आवश्यकता
अबका दिनमा वातावरण संरक्षणका लागि केवल एक दिन रुख रोप्ने फोटो खिचाएर मात्र पुग्दैन, रोपिएका ती बिरुवा हुर्काउने कडा सङ्कल्प पनि चाहिन्छ। सरकारले ल्याउने नीति तथा कार्यक्रमहरू कागजमा र गोष्ठीहरूमा मात्र सीमित नभई व्यवहारमा कडाइका साथ लागू हुनु अपरिहार्य छ। विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन, नवीकरणीय ऊर्जाको प्रवर्द्धन, प्लास्टिकको पूर्ण प्रतिबन्ध र फोहोर व्यवस्थापनमा वैज्ञानिक प्रविधिको प्रयोग अबको पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ। यसका साथै, विकासका ठूला आयोजनाहरू अघि बढाउँदा गरिने वातावरण प्रभाव मूल्याङ्कनलाई कर्मकाण्डी मात्र नबनाई त्यसको प्राविधिक र व्यावहारिक पाटोलाई कडाइका साथ पालना गराउनु राज्यको दायित्व हो।
हाम्रो साझा दायित्व
वातावरण संरक्षण कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो सम्पूर्ण मानव जातिको साझा दायित्व हो। प्रकृतिले हामीलाई सम्पूर्ण कुरा विना स्वार्थ दिएको छ, तर हामीले विकास र प्रविधिको नाममा प्रकृतिको चरम दोहन मात्र गरिरहेका छौँ। यदि बेलैमा सचेत भएर हाम्रा पाइलाहरू सच्चिएनन् भने प्रकृतिको रौद्र रूपको सामना गर्न हामी कोही पनि तयार हुन सक्ने छैनौँ। त्यसैले, आजको यस विश्व वातावरण दिवसले हामी सबैलाई प्रकृतिको सम्मान गर्न र दिगो विकासको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरणा मिलोस्। अब नारा र मन्तव्यमा होइन, हाम्रा दैनिक व्यवहार, उपभोग्य शैली र कार्ययोजनामा वातावरण संरक्षण झल्किनुपर्छ। प्रकृतिको रक्षा नै मानव जातिको रक्षा हो भन्ने यथार्थलाई हृदयङ्गम गर्दै आजैदेखि प्रकृतिमैत्री जीवनशैली अपनाउनुको विकल्प हामीसँग छैन।
