लेखक - प्रल्हाद न्यौपाने - Our Journey and Farakpatra Media. Sub editor
नेपाल, हिमाल, पहाड र तराईको सुन्दर संयोजनले भरिपूर्ण राष्ट्र, विविधता र वैभवको अद्वितीय चित्र हो। यहाँको हिमालको श्रृंखला, ऐतिहासिक मठमन्दिर, पुरातात्विक सम्पदा, परम्परागत संस्कार र विविध जातजातिको सांस्कृतिक धरोहरले नेपाललाई विश्वको मानचित्रमा एउटा विशेष पहिचान दिएको छ। विश्वका ८,००० मिटरभन्दा माथिका १४ शिखरमध्ये ८ वटा यही भूमिमा अवस्थित हुनु नेपाललाई केवल भौगोलिक दृष्टिले मात्र होइन, पर्यटनको दृष्टिले पनि अप्रतिम बनाउँछ। हिमाल आरोहण र साहसिक पदयात्रा गर्ने विश्वका पर्यटकहरूका लागि नेपालको नाम एउटा सपना हो। त्यति मात्र होइन, लुम्बिनीलाई शान्तिको प्रतीक, पशुपतिनाथलाई आस्थाको केन्द्र, जानकी मन्दिरलाई धार्मिक एकताको प्रतिमान र भोटे जात्रा, गाईजात्रा, इन्द्रजात्रा, दशैँ–तिहार जस्ता पर्वलाई सांस्कृतिक सौन्दर्यको रूपमा प्रस्तुत गर्ने देश पनि यही हो।
नेपालको पर्यटन उद्योगले केवल विदेशी मुद्रा आर्जन मात्र गर्दैन, यो देशको संस्कृति, परम्परा, मौलिकता र पहिचानलाई जोगाउने आधारस्तम्भ हो। गाउँ–घरमा सञ्चालन भएका होमस्टेहरूले ग्रामीण महिलादेखि युवासम्मलाई रोजगारी दिलाउँदै परम्परागत जीवनशैलीलाई पर्यटकसमक्ष प्रस्तुत गरिरहेका छन्। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नयाँ ऊर्जा भरेको छ भने शहरी क्षेत्रमा पर्यटन उद्योगसँग सम्बन्धित होटल, रेस्टुरेन्ट, ट्राभल एजेन्सी, गाइड तालिम र यातायात सेवामा हजारौँ युवालाई संलग्न गराएको छ। यसरी पर्यटनले नेपालको अर्थतन्त्रलाई मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनालाई पनि बलियो बनाइरहेको छ।
यद्यपि, नेपालको पर्यटन यात्रामा उतार–चढाव धेरै छन्। कोभिड–१९ महामारीपछि पर्यटन क्षेत्रमा आएको ठप्प अवस्थाले यस उद्योगलाई ठूलो धक्का दियो। होटल व्यवसाय, एयरलाइन्स, ट्राभल एजेन्सी र गाइडहरू महिनौँसम्म बेरोजगार बने। तर समयसँगै पुनः सुधार सुरु भएको छ। सन् २०२४ मा मात्र करिब १२ लाख पर्यटक नेपाल आएका थिए, जसले नेपालको पर्यटनप्रतिको आकर्षण अझै उच्च रहेको स्पष्ट देखाउँछ। भारत, चीन, अमेरिका र युरोप नेपाल आउने प्रमुख पर्यटक स्रोत बनेका छन्। ट्रेकिङ, पर्वतारोहण, साहसिक खेल, प्राकृतिक दृश्यावलोकन, धार्मिक यात्रासहित नेपालको विविध पर्यटन शैलीले अझै पनि उनीहरूलाई लोभ्याइरहेको छ।
तर आजसम्म पनि नेपालले पर्यटन क्षेत्रलाई विश्वस्तरीय बनाउनुपर्ने चुनौतीहरू पार गर्न सकेको छैन। सडक र हवाई पूर्वाधार अझै पनि अपर्याप्त छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारका होटल र रिसोर्टको अभाव छ। प्रमुख पर्यटक गन्तव्यहरूमा फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइको समस्या देखिन्छ। पर्यटकमैत्री स्वास्थ्य सेवा र आपतकालीन उद्धार प्रणाली अझै सुदृढ छैन। भाषा र व्यवस्थापनमा दक्ष गाइडहरूको कमीले पनि पर्यटक अनुभवलाई प्रभावित बनाइरहेको छ। यिनै कमजोरीले गर्दा नेपालले आफ्नो अपार सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकेको छैन।
यद्यपि, भविष्य अझै उज्ज्वल छ। यदि नेपालले वातावरणमैत्री पूर्वाधार निर्माण गर्दै पदमार्गहरूको संरक्षण गर्ने, फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्ने, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा डिजिटल प्रचारप्रसार गर्ने, सामाजिक सञ्जालमार्फत नेपाललाई आधुनिक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने कामलाई गति दिने हो भने विश्वकै प्रमुख पर्यटन गन्तव्य बन्ने सम्भावना प्रष्ट छ। लुम्बिनीलाई विश्व बौद्ध केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने, पशुपतिनाथलाई हिन्दूहरूको वैश्विक आस्थाको केन्द्रका रूपमा प्रवर्द्धन गर्ने, मुस्ताङ, डोल्पो, रोल्पा, रारा र इलामजस्ता नयाँ गन्तव्यलाई विश्व बजारमा प्रस्तुत गर्ने हो भने नेपालले पर्यटक संख्यामा मात्र वृद्धि गर्ने होइन, उनीहरूको बसाइलाई पनि दीर्घकालीन बनाउन सक्छ। यससँगै, होटल–रेस्टुरेन्ट सेवामा गुणस्तर वृद्धि गर्ने, भाषा दक्ष गाइड र व्यवस्थित स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने काम भएमा नेपालको पर्यटन उद्योगले चमत्कारीक फड्को मार्नेछ।
नेपालको पर्यटन भविष्यमा केवल आर्थिक समृद्धिको आधार बन्ने मात्र होइन, हाम्रो मौलिकता, संस्कार र प्राकृतिक सम्पदालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने माध्यम बन्न सक्छ। सरकार, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीचको समन्वय, दूरदर्शी नीति निर्माण, लगानीमैत्री वातावरण र प्रवर्द्धनका लागि एकीकृत अभियान सञ्चालन गर्ने हो भने नेपाल विश्वकै आकर्षक गन्तव्यको सूचीमा शीर्ष स्थानमा उभिन सक्नेछ। आजको चुनौतीलाई अवसरमा बदल्दै नेपालले पर्यटनलाई स्थायी अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको आधार बनाउनु अपरिहार्य छ।
