काठमाडौं । मधुमेह (सुगर) आज विश्वमै छिट्टै बढिरहेको दीर्घकालीन रोग हो। नेपालमा पनि शहरीकरण, जंक फुड, व्यायामको कमी र तनावका कारण सुगर रोगीको संख्या दिनानुदिन बढिरहेको स्वास्थ्यकर्मीहरूको चेतावनी छ। यो रोग एक पटक लागेपछि पूर्ण रूपमा निको पार्ने औषधि छैन तर खानपान, व्यायाम, घरेलु उपचार र जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर सजिलै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
चिकित्सकहरूको भनाइ छ, “मधुमेहलाई नियन्त्रण गर्ने उपाय रोगीको हातमै छ।” घरमै अपनाउन सकिने साधारण तर प्रभावकारी उपायहरूलाई तल विस्तारमा प्रस्तुत गरिएको छ।
१. खानपानमा अनुशासन
मधुमेह भएका बिरामीका लागि खानपान औषधिभन्दा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
चिनी र मिठाइ कम गर्नुहोस् : केक, चकलेट, गुलियो पेयपदार्थ, कोल्ड ड्रिंकजस्ता खानेकुरा सुगर छिटो बढाउने भएकाले टाढा रहनु पर्छ।
चिल्लो खाना नियन्त्रण गर्नुहोस् : डीप फ्राइड, बोसोयुक्त मासु, प्याकेट फुड, नुडल्स, चाउमिन, मोमो, बर्गर जस्ता खाना कम गर्नुपर्छ।
स्थानीय अन्न र तरकारी प्राथमिकता दिनुहोस् : मकै, कोदो, फापर, आलु, हरियो सागसब्जी, दाल, फलफूल नियमित खान सकिन्छ।
फलफूल छान्ने तरिका : तरबूजा, अम्बा, सुन्तला, स्याउ, नासपाती, स्ट्रबेरीजस्ता कम चिनी भएका फलफूल उपयुक्त हुन्छन्। अंगुर, केरा, आमिलो रहित आँप, खजुर जस्ता बढी चिनी भएका फल कम खानु उपयुक्त हुन्छ।
समयमै सानो भागमा खानुहोस् : दिनमा ४–५ पटक सानो–सानो भागमा खाँदा रक्तशर्करा अचानक बढ्ने वा घट्ने सम्भावना कम हुन्छ।
राति हल्का खाना खाने बानी : बेलुकी धेरै खाँदा बिहान रक्तशर्करा असन्तुलित हुन्छ।
२. नियमित व्यायाम र कसरत
मधुमेह नियन्त्रणमा व्यायाम प्राकृतिक औषधि हो।
पैदल हिँड्ने बानी : बिहान वा बेलुकी कम्तीमा ३० मिनेट पैदल हिँड्ने बानीले शरीरमा इन्सुलिनको प्रयोगशक्ति बढाउँछ।
योगा र प्राणायाम : योगा र श्वासप्रश्वास अभ्यासले तनाव घटाउने मात्र होइन, रक्तसञ्चारलाई राम्रो बनाउने भएकाले मधुमेहमा लाभदायी हुन्छ।
शरीरलाई हलचलमा राख्ने : लामो समयसम्म कुर्सी वा ओछ्यानमा बसिरहनु हुँदैन। कार्यालयमा काम गर्नेहरूले हरेक १ घण्टामा केही मिनेट उभिएर वा हिँडेर शरीर सक्रिय बनाउनुपर्छ।
स्ट्रेचिङ अभ्यास : हल्का स्ट्रेचिङ, ताई–ची वा सरल व्यायामले पनि ठूलो फाइदा पुर्याउँछ।
३. तनाव नियन्त्रण
तनावलाई मधुमेहको मौन शत्रु मानिन्छ।
तनावले सुगर बढाउँछ : मानसिक दबाबले शरीरमा हर्मोन असन्तुलन ल्याउँछ, जसले रक्तशर्करा बढाउँछ।
ध्यान गर्ने : ध्यान (Meditation) ले मन शान्त बनाउँछ र रोगीलाई मानसिक सन्तुलनमा राख्छ।
पर्याप्त निद्रा लिनुहोस् : दैनिक ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा नलिँदा शरीरमा हर्मोन असन्तुलित भई सुगर बढ्छ।
सकारात्मक सोच राख्ने : परिवार र साथीभाइसँग खुशी बाँड्ने, रमाइलो गतिविधिमा सहभागी हुने बानीले तनाव घटाउँछ।
४. घरेलु उपचार
नेपालमा परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएका धेरै घरेलु उपाय मधुमेहमा प्रभावकारी छन्।
करेला : करेलामा पाइने तत्वले रक्तशर्करा घटाउने क्षमता हुन्छ। करेला तरकारी वा करेला रस दुवै लाभदायी हुन्छन्।
मेथी : मेथीको दाना राति पानीमा भिजाएर बिहान खाली पेट खान सकिन्छ। यसले इन्सुलिनको कामलाई सहज बनाउँछ।
अदुवा र दालचिनी : अदुवा र दालचिनीले रक्तसञ्चारलाई राम्रो बनाउने र सुगरलाई सन्तुलित राख्ने गर्छ।
बेसार : बेसारमा एन्टिअक्सिडेन्ट गुण हुन्छ, जसले शरीरलाई रोगप्रतिरोधी बनाउन मद्दत गर्छ।
तितेपाती : पुरानो घरेलु उपचारका रूपमा तितेपातीको प्रयोग रक्तशर्करा नियन्त्रणमा उपयोगी मानिन्छ।
५. अनुशासन र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण
ब्लड सुगर नियमित जाँच गर्नुहोस् : हप्तामा कम्तीमा एक पटक वा चिकित्सकले सुझाएअनुसार रक्तशर्करा जाँच गर्नुपर्छ।
डाक्टरको सल्लाह अनुसार औषधि सेवन : कहिल्यै पनि आफैंले औषधि घटाउने वा बढाउने गर्नु हुँदैन।
धूम्रपान र मद्यपान त्याग्नुहोस् : यी दुवै कुरा मधुमेहका बिरामीका लागि जहरसमान हुन्छन्।
शरीरको तौल नियन्त्रण : मोटोपनाले मधुमेह झन् बढाउँछ। तौल सन्तुलित राख्नु जरुरी हुन्छ।
६. अतिरिक्त ध्यान दिनुपर्ने कुरा
मधुमेहले आँखामा असर गर्छ, त्यसैले नियमित नेत्र परीक्षण गर्नुपर्छ।
खुट्टा वा छालामा घाउ भए तुरुन्त उपचार गर्नुपर्छ, ढिला गर्दा संक्रमण हुने सम्भावना हुन्छ।
महिलाहरूमा मधुमेह हुँदा गर्भावस्थामा थप जटिलता आउन सक्छ, त्यसैले विशेष निगरानी गर्नुपर्छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। खुशी जीवनशैली अपनाउनु नै दीर्घकालीन उपचार हो।
मधुमेह कुनै सामान्य रोग होइन, तर यो रोग नियन्त्रणयोग्य छ। चिकित्सकहरूको भनाइमा, “औषधि मात्र होइन, रोगीले आफैं अपनाएको अनुशासन नै मधुमेहविरुद्धको ठूलो उपचार हो।”
नियमित खानपान, व्यायाम, तनाव नियन्त्रण, घरेलु उपचार र समयमै स्वास्थ्य परीक्षणलाई जीवनशैलीमा उतार्न सके भने सुगर भएका बिरामी पनि पूर्ण स्वस्थ जीवन बाँच्न सक्छन्।
