काठमाण्डौ - नेपालको पहाडी जिल्ला म्याग्दीको नाङी गाउँमा जन्मिएका महाबिर पुनको जीवन संघर्ष, दृढ संकल्प र सामाजिक परिवर्तनको प्रतिविम्ब हो। बाल्यकालदेखि नै गाउँका पथ–परेशानी, शिक्षक र पुस्तकको अभाव, र आधारभूत सुविधाहरूको कमीले उनलाई चुनौतीपूर्ण परिस्थिति सामना गर्न सिकायो। सानो गाउँमा हुर्किए तापनि उनले शिक्षा र विज्ञानप्रति अविचल लगाव राखे। प्रारम्भिक जीवनमा उनी बाख्रा–गाइ चराउने, गाउँका सानो–सानो कुटीहरूमा विद्यालय पुग्ने र भौतिक कठिनाइसँग जुझ्ने अनुभवबाट शिक्षण र नेतृत्वमा रुचि विकास गरे।
उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनले करिब १२ वर्ष शिक्षकको रूपमा काम गरे। शिक्षा र प्रविधि मार्फत गाउँले जीवनमा प्रभाव पार्ने सोचले उनलाई अमेरिका पठायो, जहाँ उनले नेब्रास्का विश्वविद्यालयबाट विज्ञान शिक्षामा स्नातक डिग्री र शैक्षिक प्रशासनमा मास्टर डिग्री हासिल गरे। त्यहाँको अध्ययन अनुभवले उनीलाई नेपालमा ग्रामीण शिक्षा र प्रविधि पहुँच विस्तार गर्ने दृष्टिकोण दिलायो।
१९९२ मा नेपाल फर्केपछि पुनले ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षा र डिजिटल पहुँच बढाउने काम सुरु गरे। हिमाली गाउँहरूमा विद्युतीय सञ्चार र इन्टरनेटको अभावले चुनौती थपेका थिए। तर उनले हार मान्नुभएन। प्रयोगशालाजस्ता अभ्यास केन्द्र, कम्प्युटर र इन्टरनेट पहुँच सुनिश्चित गर्ने प्रारम्भिक उपकरणहरूको व्यवस्था, र स्थानीय समुदायलाई प्रशिक्षण दिने कार्यक्रममार्फत उनले “नेपाल वायरलेस नेटवर्किङ प्रोजेक्ट” सुरु गरे। यो पहलले नाङी र वरिपरिका गाउँहरूलाई डिजिटल शिक्षा, टेलिमेडिसिन र व्यवसायिक सञ्चारसँग जोड्ने पहिलो प्रयास थियो।
वायरलेस नेटवर्क प्रणालीले शुरूमै १३ वटा गाउँहरूलाई जोड्यो, तर विस्तारले करिब १५ जिल्लाका १७५भन्दा बढी गाउँसम्म सेवा पुर्यायो। ऊर्जा अभाव, उपकरणको कमि, सरकारी नियम र कठिन भौगोलिक अवस्थाका बाबजुद पनि उनले सोलार उर्जा, माइक्रो–हाइड्रो स्रोत र स्थानीय जनश्रममार्फत समाधान खोजे। यसले देखाउँछ कि पुनको दृष्टिकोण केवल प्राविधिक नभई समुदायमा आधारित र दीर्घकालीन रणनीति भएको थियो।
२०१२ मा उनले ‘राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र’ स्थापना गरे, जसले नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र स्थानीय स्तरमा विकसित परियोजनाहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। आफ्नो निजी जग्गा दान गरेर केन्द्र स्थापना गर्नु मात्र होइन, दीर्घकालीन सञ्चालनका लागि ऊर्जा उत्पादनजस्ता स्रोत जुटाउन पहल गर्नुले उनी आफ्नो दूरदर्शिताको उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्।
उनले प्राप्त गरेका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारहरूले उनको योगदानको मूल्यांकन गरेका छन्। २००७ मा उनले “कम्युनिटी लिडरशिप”मा रामोन म्याग्सेसे पुरस्कार प्राप्त गरे। विश्वविद्यालय अफ नेब्रास्काले उनलाई मानद “Doctor of Humane Letters” उपाधिले सम्मानित गर्यो। २०१४ मा इन्टरनेट हल अफ फेममा चयन हुनु भनेको डिजिटल पहुँच र प्रविधि मार्फत समुदायलाई सशक्त बनाउने उनको योगदानको वैश्विक मान्यता हो।
अहिले उनले शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रीको जिम्मेवारी पाएका छन्। उनको दृष्टिकोणले संकेत गर्छ कि यो मन्त्रालय केवल प्रशासनिक सीमामा सीमित नहुनेछ। युवा पीढीलाई प्रविधिको पहुँच, शिक्षक–विद्यार्थी क्षमता विकास, अनुसन्धान सुविधाको विस्तार, बजेट व्यवस्थापनमा पारदर्शिता र स्थानीय स्तरका नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन दिने उनका प्राथमिकताहरू छन्। उनी भन्छन् कि नीति, संसाधन र समुदायको सहकार्यले मात्र साँचो परिवर्तन सम्भव छ।
महाबिर पुनको जीवनले प्रमाणित गरेको छ कि जहाँ साधन कम हुन्छ, त्यहाँ कल्पनाशीलता र समुदायको सहयोगले नयाँ बाटो निकाल्न सकिन्छ। कठिनाइ र सीमित स्रोतका बाबजुद उनले शिक्षा, विज्ञान र प्रविधिको माध्यमबाट ग्रामीण नेपाललाई डिजिटल दुनियाँसँग जोड्न सफल भएका छन्। मन्त्रीको रूपमा उनको नेतृत्वले नेपालका शैक्षिक, प्रविधि र अनुसन्धान क्षेत्रमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउने आशा जगाएको छ। यदि सरकार र समुदायसँगको सहकार्य कायम रह्यो भने भौगोलिक, आर्थिक र सामाजिक पर्खालहरू पारी–पार गर्ने सम्भावना अझ बलियो छ।
महाबिर पुनको कथा केवल एक व्यक्ति होइन, यो प्रेरणाको प्रतीक हो, जसले चुनौतीलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।
